Karta „velike Mađarske“ i priča o „srpskom svetu“ djeluju odvojeno, ali ih spaja isti obrazac: nacija koja se prostire preko svojih granica, dok se istorijska trauma pretvara u političko sredstvo.
Kad je Viktor Orban 2022. na utakmici stavio šal sa mapom „velike Mađarske“, na kojoj su bili nacrtani dijelovi današnje Hrvatske, Srbije, Rumunije, Slovačke i Ukrajine, zvanični Kijev i Bukurešt su odmah reagovali. Orban je objašnjavao da je riječ o „istorijskoj Mađarskoj“, da Mađari žive okruženi svojim simbolima i da to nije politička poruka, nego dio identiteta. Međutim, to objašnjenje nije bilo dovoljno. Susjedne zemlje su u svemu prepoznale mađarske pretenzije na njihove teritorije.
U pozadini svega nalazi se Trijanonski sporazum iz 1920. godine, kojim je Mađarska izgubila oko dvije trećine teritorije i milione građana koji su do tada bili sastavni dio Austro-Ugarske. Fides, stranka Viktora Orbana, tu traumu je ugradio u udžbenike, spomenike, godišnjice i politiku državljanstva za Mađare u susjednim državama. Mapa „velike Mađarske“ postala je simbol na političkim skupovima, plakatima, šalovima, muralima, stadionima. Poruka je da Mađari jesu podijeljeni državnim granicama, ali pripadaju jednoj zajednici čiji je centar u Budimpešti.
Istovremeno, zvanični narativ insistira na poštovanju postojećih granica i teritorijalnog integriteta susjednih država. Tako nastaje dvostruki pristup. S jedne strane, pravno se ništa ne dovodi u pitanje, ali, s druge strane, politička mašta se stalno podgrijava slikama nekadašnje velike države.
Mađarska ekstremna desnica govori otvoreno ono što Fides umotava u simbole. Lider stranke Pokret Naša domovina (Mi Hazánk Mozgalom), Laslo Torockaj, javno je poručio da bi Mađarska trebalo da polaže pravo na ukrajinsku Zakarpatsku oblast ako Ukrajina oslabi ili izgubi državnost u ratu. Riječ je o području u kojem živi oko 150.000 etničkih Mađara, koje Budimpešta već godinama koristi kao povod za sukobe sa Kijevom oko jezika, obrazovanja i manjinskih prava.
Dakle, dok Fides “veliku Mađarsku” spominje u kontekstu „istorijskih sjećanja“ i „nacionalnog jedinstva“, radikalne organizacije i stranke, poput Pokreta Naša domovina, zagovaraju otvoren iredentizam.
Slična matrica se može vidjeti i u konceptu “srpskog sveta”. Tadašnji ministar odbrane, a kasnije direktor Bezbednosno-informativne agencije (BIA) Aleksandar Vulin lansirao je koncept „srpskog sveta“. „Zadatak ove generacije političara jeste stvaranje “srpskog sveta”, odnosno da objedini Srbe gde god oni budu živeli“, rekao je Vulin 2021. godine, uz poruku da je Aleksandar Vučić predsjednik svih Srba.
Ove poruke su izazvale brojne reakcije i strah u komšiluku. Kritičari su upozorili da se radi o obnavljanju ideje „velike Srbije“ iz devedesetih, samo bez otvorenog rata. Bilo je stavova koji opisuju „srpski svet“ kao ključni alat za širenje ruskog uticaja i usporavanje evropskih integracija zapadnog Balkana, ali i kao kopiju “ruskog svijeta”.
U praksi, „srpski svet“ se konstruiše kroz nekoliko stubova. Prije svega, kroz Srpsku pravoslavnu crkvu kao čuvara zajedničkog duhovnog prostora, zatim kroz srpske medije koji informativno obuhvataju cijeli region, kao i kroz finansiranje i političku podršku srpskim partijama u susjednim državama.
Kao i u slučaju Mađarske, formalno se poštuje teritorijalni integritet, ali se paralelno širi poruka da granice razdvajaju ono što bi trebalo da bude zajedno. Takođe, kao u slučaju “velike Mađarske”, priča o “srpskom svetu” služi da podstakne nacionalni naboj i osigura glasove. Međutim, u oba slučaja ne uzimaju se u obzir potencijalne posljedice koje ovakav narativ može proizvesti, prije svega strah u susjednim zemljama.
Zajednički obrazac
U oba slučaja polazna tačka je ista: nacija je šira od države. Mađari u Rumuniji, Slovačkoj, Srbiji ili Ukrajini i Srbi u BiH, Crnoj Gori, Hrvatskoj ili na Kosovu posmatraju se kao „svoj narod“ izvan granica koji matična država ima pravo da okuplja i štiti.
Druga zajednička tačka je trauma. Trijanon na mađarskoj strani i ratovi devedesetih, Kosovo, Oluja i NATO bombardovanje na srpskoj strani stalno se vraćaju kroz komemoracije, udžbenike, medije i političke govore. Te rane se ne liječe, naprotiv, održavaju se otvorenim kao dokaz da sadašnje granice nisu pravedne, i, suštinski, da se politički profitira na njima.
Treća tačka je dvostruki narativ. Pred međunarodnom publikom Budimpešta i Beograd naglašavaju poštovanje teritorijalnog integriteta i mirovne sporazume. Pred domaćom publikom pričaju o „istorijskim pravima“ i „prirodnim granicama“.
Savezništvo Budimpešte, Beograda i Banjaluke
Uzevši u obzir navedeno, saradnja Viktora Orbana i Milorada Dodika predstavlja logičan spoj. Orban je najavio i pokrenuo desetine miliona evra teške programe podrške Republici Srpskoj, preko mađarske državne EXIM banke i grantova za preduzetnike, što Dodikovom režimu daje finansijski i politički kiseonik.
Istovremeno, Budimpešta je postala najpouzdaniji zaštitnik Dodika u Evropskoj uniji. Mađarski ministar spoljnih poslova Peter Sijarto više puta je poručio da će Mađarska blokirati sankcije protiv lidera SNSD-a i drugih funkcionera iz Republike Srpske, uz argument da sankcije samo podižu tenzije i da se međunarodna zajednica pretjerano miješa u unutrašnja pitanja u BiH. Kad se u Ujedinjenim nacijama glasalo o rezoluciji o danu sjećanja na genocid u Srebrenici, Mađarska je stala uz Srbiju i RS i glasala protiv.
Istovremeno, Orban je u više navrata dobio odlikovanja i političke počasti iz Banjaluke, dok Dodik javno govori da Republika Srpska uživa ogromnu podršku Mađarske. Za Dodika je Orban idealan saveznik. Mađarska je član EU i NATO-a i koristi svoje pravo veta da blokira pritisak i sankcije, dok istovremeno Republici Srpskoj šalje podršku i poruke političke zaštite.
Postavlja se samo pitanje da li Mađarska podržava Republiku Srpsku isključivo zbog ideoloških i političkih razloga, zajedničkog puta “velike Mađarske” i “srpskog sveta”, ili se iza svega kriju dublji motivi, kao što su npr. koncesije, krediti, investicije, ali i glasovi.
Generalno gledano, i „velika Mađarska“ i „srpski svet“ manje su strategije za promjenu granica, a više mašine za podizanje nacionalnog naboja pred izbore. Umjesto da nude rješenja za inflaciju, korupciju, odlazak mladih ili urušene institucije, Orban, Vučić i Dodik građanima nude mape, zastave, komemoracije i osjećaj istorijske nepravde, računajući da će glasovi doći iz straha i povrijeđenog ponosa.
Mladen Bubonjić
