Gotovo godinu i četiri mjeseca nakon tragedije u Donjoj Jablanici, u kojoj je 19 ljudi poginulo u bujičnim poplavama i zatrpavanju kamenjem i zemljom s padine iznad naselja, predmet je preuzeo Posebni odjel za suzbijanje korupcije, organizovanog i međukantonalnog kriminala Federalnog tužilaštva (POSKOK). Iz ovog odjela saopšteno je da je “predmet Donja Jablanica” preuzet, da će biti “apsolutni prioritet” te da je postupajući federalni tužilac zadužio predmet i upoznaje se sa spisima.
Istragu je do sada vodilo Tužilaštvo Hercegovačko-neretvanskog kantona, koje je, prema ranije saopštenim informacijama, obuhvatilo jedno pravno lice i četiri osobe zbog osnova sumnje na više krivičnih djela – od zloupotrebe položaja ili ovlaštenja u sticanju sa teškim slučajevima izazivanja opšte opasnosti, do onečišćenja okoliša i nesavjesnog rada u službi. U javnosti se, međutim, odavno govorilo da će predmet preuzeti POSKOK, jer su dokumenti već bili dostavljeni na viši nivo, ali je početkom godine sve vraćeno u Mostar – uz objašnjenje da su uočeni “tehnički nedostaci u spisu”, pa je bilo potrebno napraviti “novi, korigovani popis spisa”, sortirati dokumentaciju i tek onda ponovo dostaviti predmet Posebnom odjelu na odlučivanje.
Spis je tako, umjesto da uđe u završnicu, ponovo putovao magistralom – i to treći put. U međuvremenu je rasla sumnja da se “vruć krompir” prebacuje s institucije na instituciju, dok porodice žrtava i mještani ostaju bez najosnovnijeg: jasnog odgovora ko je odgovoran i da li je ljudski faktor doprinio tragediji.
Podsjetimo, u noći s 3. na 4. oktobar 2024. godine bujične poplave i klizišta pogodila su područje Jablanice i Konjica. Kiša je padala satima, a zemlja natopljena vodom više nije mogla da primi ni kap. Oko ponoći, brdo iznad Donje Jablanice počelo je da klizi. U samo nekoliko minuta, zemlja, kamenje i šljunak zatrpali su kuće, dvorišta i ceste. Ljudi su ostajali zarobljeni u svojim domovima, a čitava naselja bila su odsječena od svijeta. Ukupno je, širom Bosne i Hercegovine, u toj noći smrtno stradalo 27 osoba.
Iz ranijeg teksta Gerile, objavljenog na godišnjicu tragedije, ostaje podatak koji se uporno vraća kao bumerang: dan uoči katastrofe Agencija za vodno područje Jadranskog mora izdala je upozorenje da će 3. i 4. oktobra doći do značajnog porasta vodostaja u Konjicu, Jablanici, Mostaru, Čapljini, Grudama, Ljubuškom i Širokom Brijegu usljed obilnih padavina, uz apel nadležnima da postupaju po operativnim planovima odbrane od poplava. Stanovništvo, međutim, nije dobilo nikakvo upozorenje.
U fokusu istrage od početka je i kamenolom iznad Donje Jablanice, u vlasništvu firme Sani d.o.o. Prema podacima Ministarstva privrede HNK, firma nikada nije imala koncesiju za eksploataciju kamena, a posljednji inspekcijski nadzor na lokalitetu zabilježen je još 2021. godine. Iako su tada inspektori tvrdili da nema radnika ni mašina, mještani su godinama upozoravali da je eksploatacija nastavljena u tišini.
Priča o kamenolomu seže do 2002. godine, kada je porodica Hondžo počela vaditi kamen, navodno uz neformalni papir ratne uprave – dokument koji nikada nije postao pravovaljan akt, ali je otvorio prostor za naknadne pokušaje legalizacije. Kamenolom je izgrađen na parceli u posjedu preduzeća “Šumarstvo Srednje-neretvansko”, u kojem 51 posto vlasništva ima Vlada HNK. Opštinsko vijeće Jablanice 2006. godine proglašava lokalitet Šupljika “javnim interesom”, ali koncesija nikada nije potpisana. Umjesto toga, 2011. izdata je urbanistička saglasnost samo za geološka istraživanja, bez prava na eksploataciju, dok je javna rasprava – zakonom obavezna – ostala bez javno dostupnog zapisnika.
Posebnu težinu dobio je nalaz Federalnog zavoda za geologiju: u odronu je pokrenuto više od 171.000 kubnih metara materijala, a gotovo 11 posto odnosi se upravo na zonu kamenoloma. Na terenu su pronađeni i tehnički obrađeni blokovi dolomita, ali i otpad od gabra – stijene koja prirodno ne postoji na tom mjestu – što dodatno podgrijava sumnju da je kamenolom korišten mimo propisa. Padina je, uz to, oslabila nakon velikog požara 2021. godine, kada je izgorjela šuma iznad lokaliteta, ostavljajući teren bez prirodne zaštite od klizišta.
I u toj slici, možda najmučniji detalj: uprkos svemu, Sani d.o.o. je 2020. i 2023. godine dobio ukupno 21.000 KM poticaja – 7.000 KM od Vlade FBiH (u okviru COVID mjera) i 14.000 KM od Vlade HNK (za tehnološki razvoj i digitalizaciju). Firma koja, prema zvaničnim podacima, nije imala pravo da kopa kamen, uredno je primala javni novac.
Iz Fondacije Atelje za društvene promjene (ACT) slučaj nazivaju primjerom ekocida i saučesništva vlasti.
„Posljednjih godina naišli smo na desetine primjera u kojima institucije, na različitim nivoima vlasti, pogoduju investitorima i potpuno zanemaruju interese prirode i ljudi koje bi trebale štititi“, rekao je Robert Oroz za Gerilu, ocjenjujući da je istraga Tužilaštva HNK od početka bila “troma i neefikasna”.
„Ohrabruju posljednje najave o imenovanju osumnjičenih i njihovom skorom saslušanju, i iskreno se nadamo da ćemo svjedočiti konačnom podizanju optužnica protiv odgovornih”, dodao je Oroz.
U ranijim navodima, koji su došli do javnosti, pojavila su se i imena osumnjičenih: vlasnik firme Sani d.o.o. Jablanica, Dženan Hondžo, te trojica kantonalnih inspektora – Dragan Obradović, kao glavni kantonalni inspektor, i rudarsko-geološki inspektori Željko Rangelov i Ivan Mikulić. U pozivu, prema tim informacijama, navodi se da se postupak vodi zbog produženog krivičnog djela nesavjestan rad u službi, u vezi sa zloupotrebom položaja, izazivanjem opšte opasnosti i onečišćenjem okoliša.
Tužilaštvo HNK je, na upit Gerile, ranije saopštilo da je istraga u završnoj fazi, da su rađena vještačenja – rudarska, geodetska, geološka i finansijska – te da su izuzimani dokumenti iz Ministarstva privrede HNK i firme Sani d.o.o., ali ključni nalazi nisu saopšteni javnosti.
Donja Jablanica je još jedan test za državu koja je, do sada, mnogo puta pala na ispitu pravednosti prema sopstvenim građanima. POSKOK sada ima predmet. Javnost, a posebno porodice stradalih, imaju pravo da konačno dobiju epilog.
Dejan Rakita / GERILA
