Vlada Republike Srpske odnosno Ministarstvo za prostorno uređenje, građevinarstvo i ekologiju treba, početkom jula, da izda novu ekološku dozvolu za HE Ulog na Neretvi. EFT je tražio obnovu ekološke dozvole jer im postojeća ističe nakon petogodišnjeg važenja. Ekološka udruženja upozoravaju da HE Ulog nije poštovala aktuelnu ekološku dozvolu a od države traže rigoroznije provjere i redovne kontrole načina na koji radi ova HE. Naročito nakon nedavnog velikog pomora ribe nizvodno od HE Ulog.
HE Ulog po projektu i po važećoj ekološkoj dozvoli protočna je elektrana ali sve upućuje na to da ova HE radi po vršnom principu rada- zadržava vodu u akumulaciji i ispušta je onda kada je to najpovoljnije za proizvodnju električne energije. Protočni princip rada podrazumijeva da se rijeka ne zaustavlja već da ona količina koja dođe u akumulaciono jezero istovremeno biva propuštana kroz branu.
U Centru za životnu sredinu Banjaluka upozoravaju da je mnogo sumnji u način na koji ova HE radi.
“Mi zahtjevamo da se radi redovan monitoring rada HE Ulog. To se radi četiri puta godišnje ali bi bilo neophodno da se to radi češće, čak svakodnevno. Problem je što kod nas to nije regulisano zakonom“, rekla je danas, na konferenciji za medije organizovanoj povodom postupka obnove ekološke dozvole za HE Ulog, Jelena Ivanić iz Centra za životnu sredinu.
HE Ulog je u fokus javnosti u Bosni i Hercegovini došla prošlog septembra kada se nizvodno od ove elektrane dogodio pomor ribe. Još tada su aktivisti ali i pojedini stručnjaci tvrdili da je pomor ribe prouzrokovan radom HE Ulog odnosno ispuštanjem velike količine vode siromašne kiseonikom koja je pobila ribu nekoliko kilometara nizvodno.
Evropski stručnjaci su ove tvrdnje dokazali a rezulatate svog istraživanja prezentovali su u Sarajevu u novembru prošle godine. Problem sa HE Ulog, rekao je danas u Banjaluci Gabrijel Singer istraživač sa Univerziteta u Insburku, je u tome što ona stvara akumulaciono jezero u čijim dubinama se taloži voda izuzetno siromašna kiseonikom a koja kada se ispusti iz jezera kroz HE Ulog pobije živi svijet nizvodno.
“Vidno je opadanje nivoa kiseonika do mjere ispod koje životinje ne mogu da prežive. Ta voda bez kiseonika se ispušta iz brane. Voda bez kiseonika biva puštena i onda tri, četiri kilometra treba rijeci da se oporavi. U ta tri ili četiri kilometra riba ugiba“, rekao je Singer koji je sa svojim timom vršio opsežna istraživanja vode u Neretvi nizvodno i uzvodno od HE Ulog.
Problemom Neretve nizvodno od HE Ulog aktivno se, mjesecima, bavi o organizacija Riverwatch.
“Ulog je odgovoran i prouzrokovao je pomor ribe i to će se desiti ponovo ukoliko se nešto hitno ne promijeni. Ne rade u skladu sa dozvolom, sve ukazuje na to. Ministarstvo treba početkom jula da izda novu dozvolu. Sumnjamo da ce EFT da pokuša da progura kod ministarstva obnovu ekološke dozvole kako bi se opravdao vršni rad“, kategoričan je Urlich Eichelmann iz ove organizacije.
Pomor ribe u Neretvi desio se 12. septembra prošle godine što se podudara sa ispuštanjem veće količine vode iz akumulacionog jezera HE Ulog koje se desilo u periodu između 8. i 12. septembra.
Iz Republičke uprave za inspekcijske poslove Republike Srpske naveli su, ranije, da je ekološki inspektor 17. septembra izvršio kontrolu na HE Ulog i rijeci Neretvi, te da kontrolom „nisu uočena odstupanja od ekološke dozvole koja bi se mogla dovesti u vezu sa pomorom ribe“. Tvrdili su i da je analiza vode pokazala da svi parametri zadovoljavaju prvu klasu kvaliteta površinske vode.
“Prema izjavi odgovornog lica, vršeno je plansko djelimično pretpražnjenje akumulacije, imajući u vidu da je prema hidrometeorološkim prognozama za širi region najavljena kiša jakog intenziteta (preko 100 l/m2), a kota u akumulaciji je bila blizu maksimalne. Ovakav vid operativnog rada definisan je Zakonom o vodama RS, koji propisuje da se između ostalog vanredne aktivnosti mogu sastojati u preventivnom pražnjenju akumulacija i retenzija, radi prihvatanja i ublažavanja poplavnog talasa“, naveli su u jednom od svojih ranijih odgovora novinarima Gerila info.
12. septembra lokalni ribari su nizvodno od HE Ulog otkrili veliki broj uginule ribe, rakova i drugih riječnih životinja. Uginiće je zabilježeno na potezu od Uloga do nekih sedam kilometara nizvodno od elektrane. Zvaničnih objašnjenja katastrofe nije bilo, a niko nije ni odgovarao.
Nezavisni međunarodni eksperti tvrde da je mogućnost za slučajnost vrlo malo. Stotinu devedeset i dva naučnika iz Evrope su povodom pomora ribe u Neretvi vlastima BiH, krajem prošle godine, uputila otvoreno pismo u kojem ukazuju na više dokaza koji jasno sugerišu da je pomor izazvan radom HE Ulog, iako to nadležne institucije i dalje negiraju.
U pismu je navedeno da je do pomora došlo najverovatnije ispuštanjem kiseonikom osiromašene vode bogate sumporvodonikom iz dubokih slojeva akumulacije.
“Dokumentacijom koja je cijenjena prilikom izdavanja predmetne ekološke dozvole predviđeno je da će rad HE ‘Ulog’ biti protočni, te da će samim tim uticaj na nizvodni entitet biti zanemarljiv jer će ista količina vode koja dođe do sistema nastaviti dalje da teče koritom rijeke Neretve. Ekološki prihvatljivim protokom će se obezbijediti nesmetan razvoj flore i faune u koritu rijeke Neretve u dijelu od pregradnog mjesta do ispusta ispod mašinske zgrade“, tvrdili su, ranije, iz Ministarstva za prostorno uređenje, građevinarstvo i ekologiju na čijem čelu je Bojan Vipotnik iz Ujedinjene Srpske.
HE Ulog je nakon više od deset godina izgradnje sa radom počela prošle godine. Vlada Republike Srpske je koncesiju preduzeću EFT dala na 50 godina. Procjenjuje se da će HE Ulog na godišnjem nivou da zaradi oko 15 miliona KM, od čega će u budžet Republike Srpske da se slijeva manje od 200.000 KM. Od decembra 2024. do septembra prošle godine, HE Ulog je na ime koncesione naknade uplatila 201.924 KM, zvanični su podaci iz Vlade Republike Srpske.
HE Ulog je u vlasništvu kompanije EFT koja je u vlasništvu Vuka Hamovića. Nakon što ih je odbila EBRD, investitor je kreditora projekta pronašao u kineskoj razvojnoj banci. Kinezi su finansiranje projekta uslovili time da sve glavne poslove, uključujući isporuku opreme, rade kineske kompanije, što se i desilo. Izvođač radova bila je kineska kompanija Synohidro, dok domaća radna snaga gotovo da nije ni korištena, iako je to bio jedan od aduta vlasti prilikom davanja koncesije i najava izgradnje.
Iz kompanije EFT ranije nisu odgovorili na pitanja u vezi sa pomorom ribe nizvodno od njihove hidroelektrane.
Vladimir Kovačević, Gerila info
