Ministar energetike i rudarstva Republike Srpske Petar Đokić potpisao je četiri dana prije Opštih izbora ugovor kojim je banjalučka firma „Solar Agroland“ dobila koncesiju na pola vijeka za izgradnju i korišćenje solarne elektrane „Bileća 1“, sa baterijskim sistemom za skladištenje energije. Stanovnici područja obuhvaćenog projektom, međutim, još traže odgovore o tome čije će zemljište biti korišćeno, kako će biti zaštićeno izvorište i može li se elektrana graditi uz aktivno vojno strelište.
Ugovor vrijedan 277,7 miliona KM Đokić je 30. septembra u Banjaluci potpisao sa direktorom „Solar Agrolanda“ Zoranom Pejićem. Regulacioni plan još je u izradi, procjena uticaja na životnu sredinu tek se najavljuje, a Omladinska organizacija „Podosoje“ od Inspektorata Republike Srpske traži da provjeri postupak i zaustavi dalje aktivnosti na izradi i usvajanju plana zbog navodnih nepravilnosti.
Odgovor dijela stanovnika biće i sutrašnji protest, u petak, 2. oktobra, simbolično u pet do dvanaest, ispred zgrade Opštine Bileća.
Na okupljanje pozivaju mještani i Omladinska organizacija „Podosoje“, protiveći se izgradnji elektrane na planiranim lokacijama Podosoje, Ljubišići, Torič i Čepelica. U novijoj objavi organizatori navode da je peticiju podržalo 2.500 ljudi i da prikupljanje potpisa traje. Inicijativu za obustavljanje projekta najavljuju Komisiji za koncesije RS, Opštini Bileća i nadležnim ministarstvima.
„Ovo nije pitanje samo Podosoja, Toriča, Ljubišića i Čepelice. Ovo je pitanje cijele Bileće i svih nas koji u njoj živimo“, poručuju organizatori.
Miloš Bošnjak, stanovnik Podosoja, za Gerilu upozorava da je koncesija dodijeljena dok su otvorena pitanja od kojih zavisi mogućnost realizacije projekta.
„Problematika same dodjele koncesije je u tome što se na obuhvatu nalazi veliki broj parcela u privatnom vlasništvu“, kaže Bošnjak.
Prema njegovim riječima, unutar obuhvata postoji i velika parcela, zemljišni „blok“, čiji su suvlasnici Republika Srpska, Opština Bileća i više od 140 fizičkih lica. Tvrdi da za privatne suvlasnike nisu razjašnjeni vlasnički udjeli niti položaj, oblik i površina zemljišta koje im pripada.
Navodi da se u dokumentaciji pojavljuje oznaka „0/0“, odnosno „nedjeljivo“, a da na terenu nije izvršeno razgraničenje. Zbog toga smatra da nije moguće pravilno formirati građevinske parcele prije rješavanja imovinskih odnosa.
Pitanje koje postavlja vlastima je jednostavno: kako je ugovorena koncesija za elektranu od 270 MW ako prostorno-planska dokumentacija još nije završena i ako nije razjašnjeno zemljište na kojem treba da bude izgrađena?
Vladimir Topić iz Centra za životnu sredinu smatra da je Vlada morala prvo da odgovori na upozorenja stanovnika.
„Bez jasne koncesione politike i bez jasnog plana u pogledu izgradnje solarnih elektrana na području Republike Srpske, Vlada pravi novi problem i dodjeljuje koncesiju“, kaže Topić za Gerilu.
Navodi da su mještani prethodnih sedmica protestovali jer smatraju da se ništa ne pitaju u procesima koji neposredno utiču na njihov život. Isti obrazac prepoznaje u Nevesinju, Gacku i sada Bileći.
Prema njegovim riječima, stanovnici su nadležna ministarstva već obavijestili o problemima sa izmjenama regulacionog plana i tražili da se dodjela koncesije obustavi dok se sporna pitanja ne riješe. Umjesto toga, Vlada i Đokić odlučili su da nastave postupak i dodijele koncesiju.
„Hiljade hektara naše plodne zemlje se daje u ruku privatnicima da stavljaju solarne panele i da onemogućavaju proizvodnju hrane“, upozorava Topić.
Privatna zemlja, izvorište pitke vode i vojno strelište
Gerila je imala uvid u prijavu Omladinske organizacije „Podosoje“ upućenu Inspektoratu RS, kojom se traži vanredni nadzor nad pripremom i izradom regulacionog plana za „Bileću 1“.
Organizacija u prijavi iznosi tvrdnje o prekoračenju rokova, neobavještavanju vlasnika, netačnoj geodetsko-imovinskoj dokumentaciji i bezbjednosnim problemima zbog blizine kasarne i strelišta. Traži obustavljanje daljih aktivnosti na izradi i usvajanju plana, otklanjanje nepravilnosti i pribavljanje potrebnih saglasnosti. Dostavljeni dokument sadrži navode i zahtjeve podnosilaca prijave, a ne nalaz inspekcije.
Prema prijavi, odlukom o izradi regulacionog plana, objavljenom u opštinskom službenom glasniku u maju 2025. godine, određen je rok od šest mjeseci. Taj rok je istekao u novembru prošle godine!?
Organizacija tvrdi da je postupak nastavljen i tokom septembra 2026, bez odgovarajućih akata o produženju roka ili obnovi postupka. Bošnjak ističe da je od odluke prošlo oko 16 mjeseci, a da dokument još nije završen.
Istovremeno, tvrdi da su stanovnici kasno saznali šta se planira na njihovoj zemlji.
„Građani su obaviješteni tek pozivom na javni uvid da se radi o izradi regulacionog plana i davanju koncesije“, navodi Bošnjak.
U prijavi Inspektoratu organizacija takođe tvrdi da vlasnici i suvlasnici nisu obaviješteni tokom pripremne faze i izrade nacrta, već tek nakon stavljanja dokumenta na javni uvid. Smatraju da im je time uskraćeno blagovremeno učešće u planiranju.
I tu nije kraj nelogičnostima. Naprotiv.
Osporavaju i podatke preuzete od Republičke uprave za geodetske i imovinsko-pravne poslove. Prema prijavi, više od trećine osoba navedenih kao posjednici ili vlasnici su preminula lica, iako su iza njih sprovedeni ostavinski postupci. Navode i da su na pojedinim parcelama kao nosioci prava navedene osobe koje nemaju pravo svojine niti posjeda.
Bošnjak upozorava da se kapacitet elektrane mora provjeriti na stvarnom terenu. Objašnjava da je riječ o kraškom području, na kojem približan odnos hektara i megavata nije dovoljan za pouzdano planiranje.
Pita šta će se dogoditi ako završena dokumentacija pokaže da na lokaciji nije moguće izgraditi 270 MW, već, primjera radi, samo stotinu. Strahuje da bi se tada moglo otvoriti i pitanje zahtjeva investitora za naknadu štete. U tom kontekstu pita da li bi nastao „novi slučaj Serdarov“, u kojem bi investitor tvrdio da je oštećen. Za sada govori o mogućem riziku, a ne o postojećem zahtjevu koncesionara.
Na karti se vidi i preklapanje dijela crveno označenog obuhvata sa šrafiranim područjem. Prema Bošnjakovom objašnjenju, šrafura označava zonu sanitarne zaštite izvorišta.
Bošnjak navodi da dio lokaliteta ulazi u zonu sanitarne zaštite izvorišta Oko, iz kojeg se Bileća snabdijeva vodom za piće. Traži da se precizno utvrdi odnos elektrane prema izvorištu i odgovori na pitanja o zaštiti podzemnih voda.
„Posebno zabrinjava rizik po ekosistem i podzemne vode, imajući u vidu da se planirana lokacija nalazi u blizini područja značajnih za zaštitu izvora koji obezbjeđuju vodu za piće stanovništvu Bileće“, navode organizatori protesta.
Uz izvorište, stanovnici upozoravaju i na blizinu kasarne „Bilećki borci“ i aktivnog strelišta. Bošnjak kaže da strelište koriste pripadnici Oružanih snaga BiH, policije, EUFOR-a i zaštitarskih agencija. Tvrdi da dio planirane elektrane ulazi u domet putanje puščane municije i da nije pribavljena saglasnost Ministarstva odbrane BiH.
Isti navodi nalaze se u prijavi Inspektoratu, u kojoj organizacija traži pribavljanje potrebnih saglasnosti, uključujući saglasnost Ministarstva odbrane. U dostavljenom materijalu nema izjašnjenja tog ministarstva niti stručnog nalaza o bezbjednosnom obuhvatu strelišta.
Bošnjak upozorava i na položaj panela prema gradu. Prema njegovoj procjeni, dio elektrane prelazio bi preko brda i bio vidljiv iz oko 90 odsto urbanog dijela Bileće. Smatra da bi to umanjilo vrijednost nekretnina, zbog čega traži da se razmotre i posljedice po ljude koji žive izvan neposrednog obuhvata projekta.
Ministar obećava milione, zvanična računica daje manje
Ministarstvo energetike i rudarstva RS navodi da će „Bileća 1“ imati instalisanu snagu od 270 MW i procijenjenu godišnju proizvodnju od 397 GWh. Projektom je predviđen baterijski sistem snage 120 MW, kapaciteta 360 MWh.
Ukupna vrijednost investicije procijenjena je na 277.727.860 KM, dok je rok za izgradnju elektrane i baterijskog sistema četiri godine. Koncesija je dodijeljena na 50 godina.
Ministarstvo projekat predstavlja kao prvi u Republici Srpskoj koji objedinjuje solarnu elektranu i baterijsko skladištenje energije. Navodi da bi omogućio efikasnije korišćenje proizvedene struje, veću fleksibilnost sistema i lakše uključivanje obnovljivih izvora u elektroenergetsku mrežu.
Dosadašnje poslovanje koncesionara pokazuje znatno skromnije rezultate od vrijednosti najavljene investicije. Prema finansijskom pregledu Akte, „Solar Agroland“ je 2025. godine imao nula prihoda, gubitak od 7.063 KM i nijednog zaposlenog. Godinu ranije prihod je iznosio 50 KM.
Ti podaci sami po sebi ne isključuju finansiranje preko vlasnika, kreditora ili drugih partnera. Ipak, u dostavljenom saopštenju Ministarstva nije predstavljen detaljan plan kojim bi javnosti bilo objašnjeno kako će biti obezbijeđena investicija od gotovo 278 miliona KM.
Ministarstvo navodi da je koncesionar prije zaključenja ugovora uplatio jednokratnu naknadu od 1.388.639 KM u budžet RS. Nakon izgradnje trebalo bi da plaća 0,0055 KM po proizvedenom kilovat-času, od čega bi 95 odsto pripadalo budžetu Bileće.
Đokić je, međutim, iste večeri najavio najmanje 3,5 miliona KM godišnjeg prihoda za opštinu.
„Taj novac bi mogao da se troši za potrebe razvoja te opštine, jer znamo da Bileća ima skroman budžet i dosta problema da osigura finansiranje“, rekao je novinarima.
Prema brojkama njegovog ministarstva, procijenjenih 397 miliona kilovat-časova godišnje proizvodnje, uz navedenu naknadu, donijelo bi ukupno 2.183.500 KM koncesione naknade. Bileći bi pripalo 2.074.325 KM godišnje.
To je približno 1,43 miliona KM manje od ministrove najave. Ukoliko očekivanih 3,5 miliona uključuje druge prihode lokalnog budžeta, njihovi izvori i obračun nisu objašnjeni u dostavljenom saopštenju niti u prenesenoj izjavi. Jednokratna naknada, već uplaćena u budžet RS, nije godišnji prihod opštine.
Ministar Đokić se poziva na pozitivno mišljenje i saglasnost lokalne vlasti.
„Da nije bilo te saglasnosti, vjerovatno se ne bi moglo ići dalje u taj postupak“, rekao je, komentarišući mogućnost protesta.
Istovremeno je najavio da tek slijedi složena faza sticanja prava na građenje, kojoj treba da prethodi procjena uticaja na životnu sredinu uz učešće opštine i stanovnika.
Osvrnuo se i na upozorenja o vodi.
„Čuo sam danas da postoje primjedbe da eventualno taj lokalitet može da ugrožava područje gdje su locirani izvori vode za potrebe opštine Bileća. Onda će sigurno taj projekat morati da pretrpi tehničke promjene i da se udalji od tog područja gdje postoji vodozaštitna zona“, izjavio je Đokić.
Njegova izjava potvrđuje da ni nakon potpisivanja koncesije konačni položaj elektrane nije zatvoreno pitanje.
„Ovim projektom Bileća može puno da dobije i ovaj projekat je u funkciji razvoja Bileće i energetske nezavisnosti Republike Srpske“, poručio je ministar.
Upozorenja da se odluke ne mogu svesti na očekivani priliv novca postoje još od ranijih skupštinskih rasprava.
Odbornik u SKupštini opštine Bileća Srđan Samardžić je tokom rasprave 2025. godine rekao:
„Nije sve u novcu, u velikoj mjeri će donijeti novac to je tačno, ali ne možemo pokoljenjima ostavljati Bileću okruženu solarima. Ja sam i ranije i sad bio protiv.“
A ko su investitori?
Đokić resor energetike i rudarstva vodi od 18. decembra 2014. godine, kroz više saziva Vlade RS. Tokom tog perioda njegovo ministarstvo bilo je u središtu sporova sa aktivistima i stanovnicima zbog geoloških istraživanja na Ozrenu i u Jezeru, planova za rudarenje litijuma na Majevici i koncesija za male hidroelektrane. U tim sporovima ponavlja se pitanje koliko se interesi investitora usklađuju sa zaštitom prostora i pravima lokalnog stanovništva.
Pažnju privlače i poslovne veze oko investitora u „Bileću 1“. Prema podacima Akte, vlasnik „Solar Agrolanda“ je „Pinetree Energy Bileca AG“, dok je direktor Zoran Pejić. U opisu njegovih ovlašćenja navedeno je da mu je za sve poslove potrebna prethodna saglasnost osnivača.
Švajcarski „Pinetree Energy Bileca AG“ u upravi ima Petera Johannesa Schmida, koji je istovremeno predsjednik upravnog odbora drugog švajcarskog društva, „Pinetree AG“. U upravnom odboru tog društva nalazi se i Cvijetin Đorđić. Te upravljačke veze potvrđuju objave švajcarskog službenog trgovinskog glasnika.
„Pinetree AG“ je vlasnik bilećkog društva „Pinetree energy“ d.o.o., čiji je direktor Grgur Mihael Gostrec, a zamjenik direktora Cvijetin Đorđić. Bilećki d.o.o. i švajcarski „Pinetree Energy Bileca AG“ odvojena su pravna lica, ali veze preko uprava vode do ljudi poznatih iz ranijih energetskih projekata.
Đorđić i Gostrec su među suvlasnicima firme „New Energy“ iz Obudovca kod Šamca, koja stoji iza projekta male hidroelektrane „Nevačka“ na Stupčanici, u opštini Han Pijesak, a o čemu je Gerila već pisala.
Najveći pojedinačni suvlasnik tog preduzeća je Goran Tadić, kojeg je BIRN BiH u ranijim istraživanjima identifikovao kao vozača ministra Đokića, ali i jednog od osnivača lokalnog ogranka ruskog moto-kluba „Noćni vukovi“, u kojem je ranije bio potpredsjednik.
Dostupni podaci ne potvrđuju da je Tadić vlasnik „Solar Agrolanda“. Pokazuju poslovne veze koje od vlasnika koncesionara, preko uprava švajcarskih društava, vode do Đorđića i Gostreca i njihovog partnerstva sa vozačem ministra koji je juče potpisao koncesiju.
Za stanovnike Podosoja, međutim, neposredan problem ostaje prostor na kojem žive i zemljište koje koriste. Traže da se utvrde vlasnici, završi i preispita planska dokumentacija, zaštiti izvorište i provjere bezbjednosni uslovi. To su pitanja na koja obećanje o milionskim prihodima ne daje odgovor.
Sutra u 11.55 časova ponovo će ih postaviti pred zgradom Opštine Bileća. Ovoga puta uz peticiju sa, prema navodima organizatora, 2.500 potpisa i zahtjev da se u postupak uključi Inspektorat RS.
Đokić je koncesiju potpisao četiri dana prije izbora. Ako projekat bude realizovan, stanovnici Podosoja, Ljubišića, Toriča i Čepelice mogli bi uz solarnu elektranu, čiji planirani obuhvat iznosi 312,9 hektara, živjeti narednih pola vijeka. Najmanje što im vlast duguje jesu jasni odgovori o uslovima gradnje, mogućim rizicima i tome čemu se od obećanog razvoja zaista mogu nadati.
Dejan Rakita / GERILA
