Nova Vlada Mađarske obustavila je finansiranje kupovine poljoprivredne mehanizacije u Republici Srpskoj, programa koji su dogovarali Viktor Orban i Milorad Dodik. Dio poljoprivrednika očekuje povrat vlastitog novca, dok su ranija novinarska istraživanja pokazala da su pojedine mašine kroz ovaj program nuđe ne po cijenama višim nego na mađarskom tržištu.
Fondacija Progressus, preko koje je program provođen, saopštila je 16. oktobra da obustavlja ovogodišnji javni poziv BTP-26 nakon prekida finansiranja iz Mađarske, objavio je Radio Slobodna Evropa. Poziv je otvoren 13. marta, a zatvoren pet dana kasnije zbog, kako je tada saopšteno, velikog interesovanja. Prema podacima Progressusa koje prenosi RSE, stiglo je 1.025 prijava iz Republike Srpske i Brčko distrikta. Poljoprivrednici iz Federacije BiH nisu mogli učestvovati.
Slaviša Simojlović iz Bijeljine rekao je za RSE da je za novu mehanizaciju već obezbijedio oko 8.000 evra vlastitog novca i da očekuje povrat uloženih sredstava. U prethodna dva kruga kupio je mehanizaciju vrijednu oko 30.000 evra, za koju je, prema njegovim riječima, sam morao obezbijediti najmanje 12.000 evra.
Predsjednik Saveza udruženja poljoprivrednih proizvođača Republike Srpske Stojan Marinković rekao je da su farmeri razočarani obustavom programa, čiji su nastavak očekivali.
Subvencije uz više cijene
Program je bio dio najavljenog paketa podrške privredi i poljoprivredi Republike Srpske od 100 miliona evra. Korisnici su mogli kupovati isključivo mehanizaciju proizvedenu u Mađarskoj, uz najmanje 30 odsto vlastitog učešća i plaćanje PDV-a od 17 odsto pri uvozu u BiH.
Prema podacima koje prenosi RSE, u pozivima iz 2022. i 2023. godine odobreno je 1.959 projekata. Iz mađarskog budžeta za nabavku opreme isplaćeno je više od 28 miliona evra, dok su poljoprivrednici učestvovali sa dodatnih 12,9 miliona evra.
Koliko je subvencija zaista smanjivala trošak kupovine istraživala je novinarka Virag Gyurkovics. U tekstu „Pozlaćene prikolice – Orban je sa 30 miliona evra pogurao Dodikove kočije“, portal Átlátszó Vajdaság naveo je da je pregledom nekoliko predračuna utvrdio cijene od 10 do 30 odsto više nego u internet prodavnicama.
Redakcija ovog portala je od CED-a dobila spisak dobavljača i iznose nabavki iz prvog poziva, među kojima su Interkomerc, Agroboss i Petrix Company. Progressus je odgovorio da nema direktan ugovorni odnos sa distributerima, već im isplaćuje subvencije u ime korisnika.
Ekonomista Admir Čavalić ocijenio je za RSE da model obavezne kupovine mađarske opreme predstavlja i instrument podsticanja prodaje mađarskih proizvoda.
Podaci nedostupni i mađarskoj javnosti
Gerila je u februaru 2024. godine, u tekstu „(Ne)prirodno savezništvo ujedinjeno oko zajedničkog neprijatelja – Brisela“, objavila upozorenja Transparency Internationala Mađarske o netransparentnosti programa.
Iz te organizacije tada su naveli da ne uspijevaju dobiti potpune informacije o subvencijama. Troškovi su u mađarskom budžetu bili objedinjeni sa drugim izvoznim grantovima, dok Ministarstvo i CED nisu objavili zbirne podatke.
„Što se tiče vašeg pitanja o transparentnosti cijele procedure, jeste da je nema. TI Mađarska uopšte ne nalazi transparentno otkrivanje informacija o poljoprivrednim donacijama koje su dostavljene srpskom entitetu u Bosni i Hercegovini. Na primjer znamo samo ukupan iznos subvencija iz novinskih članaka, jer su ovi troškovi uključeni u centralni budžet u redu objedinjeni sa drugim artiklima (ostali izvozni grantovi), ali Ministarstvo ili CED nisu otkrili zbirne podatke o ovim subvencijama“, rekli su za Gerila info, u februaru 2024. godine u mađarskom Transparency internationalu.
Poljoprivrednik iz Prnjavora Vladimir Usorac tada je za Gerilu govorio da korisnici imaju koristi od programa, ali je upozoravao na povećavanje cijena mašina.
„Ima koristi nije to sad to toliko jer podignu cijene ali ima koristi. Bitna je stvar ne moraš pare obezbjeđivati i ne uplaćuješ dok ti ne odobre, kada ti odobre onda uplaćuješ svoj dio i dobijaš mašinu“, rekao je Usorac za Gerilu u februaru 2024.
Novinar iz Budimpešte Tamas Bodoky Orbanovu podršku Dodiku tumačio je kao okupljanje političkih saveznika u sukobu sa Briselom.
„Naš premijer ima poseban ukus za saveznike, često se dobro slaže sa nacionalističkim, autokratskim liderima. Kao i Dodik on vodi prorusku politiku i zato je izolovan u mejnstrimu EU. To nije prvi put da pokušava da izgradi političku klijentelu na Balkanu, prije nekoliko godina je podržavao Nikolu Gruevskog, bivšeg makedonskog premijera koji je dobio azil u Mađarskoj kada se suočio sa zatvorom u svojoj zemlji. Podržao je i Janza Janšu i njegovu političku partiju u Sloveniji a održava i bliske veze sa predsjednikom Srbije Vučićem“, rekao je Bodoky za Gerila info u februaru 2024. godine.
Od poljoprivrede do energetike
Saradnju Orbana i Dodika pratile su i najave mađarskog finansiranja energetskih projekata. Gerila je u decembru 2023. godine pisala o ulasku mađarskih kompanija u elektroenergetski sektor Republike Srpske.
Tadašnji premijer Radovan Višković tvrdio je da će mađarski partneri preuzeti projekte koje je njemačka razvojna banka KfW prestala finansirati, među njima Vjetroelektranu Hrgud. Najavljivao je da su pronađene kompanije koje će nastaviti radove i obezbijediti finansiranje.
Gerila je pisala i o preuzimanju većinskog udjela u projektu Solarne elektrane Trebinje od strane kompanije Lugos Renewables. Virag Gyurkovics tada je ukazivala na poslovne interese mađarskih dobavljača i političku podršku koju je Orban pružao Dodiku.
Ovogodišnjim poljoprivrednim pozivom bila je predviđena pojedinačna podrška od 2.500 do 25.000 evra. Ukupna vrijednost traženih sredstava nije objavljena, kao ni broj korisnika koji su već uplatili vlastito učešće i rok u kojem će im novac biti vraćen.
Vladimir Kovačević, Gerila info
