Između 52,8 miligrama i 52,8 mikrograma barijuma u litru vode razlika je hiljadu puta. U prvom slučaju riječ je o vrijednosti približno 40 puta većoj od zdravstveno zasnovane preporuke Svjetske zdravstvene organizacije. U drugom, koncentracija bi iznosila 0,0528 mg/l i bila bi daleko ispod te preporuke.

Za JP „Vodokom“ Kakanj i laboratoriju „Sistem Qualitas“ sa Pala, ta razlika nastala je zbog „administrativne, odnosno štamparske greške“. Za građane Kaknja ostalo je pitanje kojem službenom dokumentu treba vjerovati.

Gerila je 29. juna objavila da je u izvještaju laboratorije „Sistem Qualitas“, nakon uzorkovanja vode sa slavine poslije postrojenja Bukovica 17. aprila 2026. godine, navedena koncentracija barijuma od 52,8 mg/l. U nalazu iz narednog mjeseca, nakon uzorkovanja 14. maja, navedeno je 11,9 mg/l. Oba uzorka proglašena su usaglašenim sa Pravilnikom o zdravstvenoj ispravnosti vode za piće.

Tri dana nakon objavljivanja teksta, Vodokom je saopštio da voda nije bila opasna i da u njoj nije bilo teških metala iznad zakonom dozvoljenih vrijednosti.

„Akreditovana laboratorija ‘Sistem Qualitas, S’ dostavila je JP Vodokom d.o.o. Kakanj službeno pisano obrazloženje u kojem potvrđuje da je prilikom izrade pojedinih izvještaja došlo do administrativne, odnosno štamparske greške prilikom unosa rezultata za parametar barijum. Greška je nastala usljed permutacije mjernih jedinica – µg/l i mg/l“, naveli su iz Vodokoma.

Prema tom saopštenju, laboratorija je dostavila korigovane izvještaje i potvrdila da svi uzorci odgovaraju domaćem pravilniku. Vodokom, međutim, nije naveo na koje se tačno izvještaje ispravke odnose, kada je greška otkrivena, ko ju je otkrio i da li je pogrešno naveden samo simbol mjerne jedinice ili je naknadno mijenjan i sam rezultat.

Nisu objasnili ni kako su dokumenti sa takvim vrijednostima prošli laboratorijsku kontrolu, dobili pečat i izjavu o usaglašenosti, a zatim bili prihvaćeni i javno objavljeni kao dokaz zdravstvene ispravnosti vode.

Gerili nisu dostavljeni ni pisano obrazloženje laboratorije ni korigovani izvještaji na koje se Vodokom poziva.

Barijum u miligramima pojavljivao se i tokom 2024. godine

Objašnjenje o zamijenjenim mjernim jedinicama dodatno komplikuju raniji, javno dostupni laboratorijski izvještaji. Oni pokazuju da barijum u nalazima „Sistem Qualitasa“ ni prije aprila 2026. godine nije bio iskazivan u mikrogramima, nego u miligramima po litru.

U izvještaju broj 499-II/24 navedeno je da je uzorak vode sa slavine poslije postrojenja Bukovica uzet i zaprimljen 19. juna 2024. godine. Analiza je obavljana od 19. juna do 5. jula, kada je izvještaj i formiran. U njemu je navedena koncentracija barijuma od 11,2 mg/l.

U istom dokumentu evidentirani su kalcijum od 102,7 mg/l, magnezijum od 16,8 mg/l i elektroprovodljivost od 503 µS/cm. Uz barijum nije navedena granična vrijednost, dok je u pratećoj izjavi ocijenjeno da voda, „u pogledu ispitanih parametara, odgovara odredbama Pravilnika o zdravstvenoj ispravnosti vode za piće“.

Samo šest dana nakon formiranja izvještaja, 11. jula 2024. godine, načelnik Kaknja Mirnes Bajtarević objavio ga je na svojoj zvaničnoj Facebook stranici kao dokaz da je voda ispravna za piće.

„Iznosenje lažnih informacija u političke i druge svrhe, kao i svrhe prikupljanja lajkova je krivično djelo“, navedeno je u objavi, uz poruku da će Vodokom zbog „spekulacija“ podnositi krivične prijave i tražiti naknadu štete zbog narušavanja ugleda preduzeća.

Još jedan izvještaj iste laboratorije, broj 784-II/24, pokazuje da je u uzorku vode sa slavine poslije postrojenja Bukovica od 12. decembra 2024. barijum ponovo iskazan u miligramima – ovaj put 2,2 mg/l. Ni u ovom dokumentu uz barijum nije navedena granična vrijednost.

Ako se objašnjenje o zamjeni miligrama i mikrograma odnosi i na nalaze iz 2024, onda se ne radi samo o dva izvještaja iz proljeća ove godine. Ako se, ipak, ne odnosi, ostaje neobjašnjeno zbog čega su još prije dvije godine u vodi poslije postrojenja Bukovica evidentirane vrijednosti barijuma iznad preporuke SZO.

Vodokom u saopštenju nije precizirao koliko je izvještaja korigovano niti da li su među njima nalazi iz 2024. godine.

Domaći Pravilnik o zdravstvenoj ispravnosti vode za piće ne propisuje maksimalnu koncentraciju barijuma. Zbog toga tvrdnja da nije bilo prekoračenja „zakonom dozvoljenih vrijednosti“ formalno zaobilazi suštinu problema: za barijum u BiH zakonska vrijednost uopšte nije utvrđena.

Svjetska zdravstvena organizacija navodi zdravstveno zasnovanu preporučenu vrijednost od 1,3 mg/l, odnosno 1.300 µg/l. SZO upozorava i da voda može značajno doprinijeti ukupnoj izloženosti stanovništva kada se barijum pojavljuje u koncentracijama izraženim u miligramima po litru. Najnovije tabele SZO i dalje navode vrijednost od 1,3 mg/l.

To ne znači da je svaki rezultat iznad preporuke automatski dokaz akutne opasnosti, ali znači da zahtijeva provjeru, stručno tumačenje i transparentno informisanje javnosti – posebno kada se pojavljuje u vodi namijenjenoj svakodnevnoj upotrebi.

Klinički toksikolog dr Sandra Đuranović u razgovoru za Gerilu upozorava da se mogući zdravstveni rizik ne može pravilno procijeniti bez podatka u kojem se hemijskom obliku barijum nalazi.

Rastvorljiva jedinjenja barijuma mogu izazvati mišićnu slabost, utrnulost, poremećaje srčanog ritma, promjene krvnog pritiska i probavne tegobe. Barijum-sulfat, koji je slabo rastvorljiv i koristi se u medicinskoj dijagnostici, ne treba poistovjećivati sa rastvorljivim jedinjenjima barijuma.

„Zato je važno znati koja jedinjenja barijuma se nalaze u vodi ove rijeke. Pored toga, barijum je uvijek pratilac rude olova i cinka“, kaže Đuranović.

U dostavljenim nalazima parametri poput sulfata i ukupnog alkaliteta nisu ispitani ili su označeni crticom, zbog čega na osnovu tih dokumenata nije moguće utvrditi u kojem se obliku barijum nalazio u uzorku.

Đuranović smatra da se dilema ne može riješiti samo naknadnom promjenom jedinice na papiru.

„Dosad se nikada nisam sretala da jedna laboratorija naknadno koriguje rezultate i da izdaje nalaze čas u miligramima, čas u mikrogramima, jer se odlično zna šta jedna vrijednost znači kada se izrazi u mg/l, a šta u µg/l“, kaže ona za Gerilu.

Prema njenim riječima, potrebne su nove analize vode i sedimenta sa dna rijeke, uz jasno i pravilno iskazane mjerne jedinice.

„U tom slučaju analiza podliježe superviziji koja podrazumijeva slanje uzoraka u druge laboratorije i poređenje dobijenih rezultata. Onaj ljekar koji tumači tu vrijednost ostaje u zabludi da li je prvi objavljeni rezultat tačan, možda drugi, a možda ni jedan ni drugi“, upozorava Đuranović.

ISO/IEC 17025, standard na koji se laboratorija poziva u svojim izvještajima, treba da potvrdi da laboratorija radi kompetentno i proizvodi validne i pouzdane rezultate. Međunarodna organizacija za standardizaciju upravo pouzdanost rezultata navodi kao suštinu ovog standarda.

„Sistem Qualitas“ nikada nije odgovorio na pitanja Gerile o tome šta predstavljaju upisane vrijednosti, u kojem se hemijskom obliku barijum nalazio i na osnovu čega su uzorci proglašeni usaglašenim. Laboratorija nije odgovorila ni nakon što je Vodokom javno saopštio da je upravo ona napravila grešku.

Kompanija čiji se mogući uticaj ispituje finansiraće opremu za monitoring?!

Istog dana kada je Gerila objavila prvi tekst o barijumu, 29. juna, Vodokom je saopštio da je sa kompanijom DPMetals BH iz Vareša potpisao sporazum o donaciji i poslovno-tehničkoj saradnji.

Prema sporazumu, DPMetals će finansirati nabavku i donirati opremu za kontinuirano praćenje upravo teških metala u vodi, dok će Vodokom upravljati opremom, provoditi mjerenja, održavati sistem i objavljivati rezultate.

DPMetals BH upravlja rudarskim projektom Vareš i podzemnim rudnikom Rupice, u kojem se eksploatiše kompleksna ruda olova, cinka, barita i drugih pratećih minerala. Upravo se moguća veza rudarskih aktivnosti i promjena u kvalitetu voda na području Vareša i Kaknja nalazi u središtu javne polemike.

To što kompanija finansira opremu ne dokazuje da će rezultati biti netačni niti da će na njih uticati. Međutim, takav odnos otvara legitimna pitanja o nezavisnosti sistema kontrole: ko bira opremu i metode, ko je kalibriše, ko ima pristup izvornim podacima, ko provjerava rezultate Vodokoma i hoće li postojati nezavisni nadzor institucija i laboratorija koje nisu poslovno povezane sa operaterom rudnika.

Vodokom je u saopštenju od 2. jula najavio i angažovanje druge akreditovane laboratorije zbog, kako je navedeno, ozbiljnih posljedica koje su „netačne informacije“ izazvale po ugled preduzeća i zabrinutosti građana.

Gerili, međutim, nije zvanično odgovoreno da li je druga laboratorija angažovana, gdje i kada su uzeti kontrolni uzorci i kakvi su rezultati.

Ranije studije o projektu Rupice dodatno pokazuju zbog čega se pitanje nezavisnog monitoringa ne može svesti na povremeno uzimanje jednog uzorka.

Studija o procjeni uticaja na okoliš navodi da se prošireni istražni prostor manjim dijelom nalazi u drugoj, a većim dijelom u trećoj vodozaštitnoj zoni izvorišta Bukovica. Studija za prethodnu vodnu saglasnost takođe priznaje da se dio parcela istražnog i eksploatacionog prostora nalazi u drugoj i trećoj zoni, u kojima su određene rudarske aktivnosti zabranjene.

Istovremeno, autori studije tvrde da su planirani eksploatacioni prostor i objekti rudnika izvan treće vodozaštitne zone i da se nalaze nizvodno od vodozahvata, zbog čega navodno neće uticati na kvalitet vode na izvorištu.

Međutim, hidrogeološki dio istog dokumenta opisuje složenu strukturu sa rasjedima i „višestrukim direktnim i indirektnim vezama blokova akvifera“. Navodi se i da se područje istraživanja uglavnom drenira hidrografskom mrežom Borovičkog potoka, pritoke Bukovice, dok manji dio otiče prema Vrućem potoku i slivu Trstionice.

U dokumentu je priznato i da, zbog nedostataka u mjerenju i kratkog perioda posmatranja, nisu bile moguće pouzdane interpretacije oticanja vode. Upravo zbog tih nepoznanica pitanje mogućeg uticaja rudarskih aktivnosti zahtijeva noviju i nezavisnu hidrogeološku analizu, a ne samo oslanjanje na procjene izrađene prije početka eksploatacije.

Federalno ministarstvo okoliša i turizma potvrdilo je Gerili da sporne laboratorijske nalaze nije službeno zaprimilo.

Iz Ministarstva navode da se monitoring otpadnih voda rudarskog projekta provodi prema uslovima okolišne dozvole, dok inspekcijski nadzor ne vrši Ministarstvo nego nadležni inspekcijski organi. Eventualna uzročno-posljedična veza, poručuju, može se utvrditi samo kroz cjelovitu stručnu analizu svih relevantnih podataka.

Ministarstvo nije najavilo da će odmah zatražiti sporne i korigovane nalaze. Navelo je da će informacije razmotriti ukoliko nadležne institucije ili inspekcije utvrde potrebu za dodatnim provjerama.

Istovremeno su podsjetili da je, prema zaključku Vlade Federacije BiH od 9. aprila 2026. godine, formiran zajednički multidisciplinarni ekspertni tim sa zadatkom da sveobuhvatno analizira stanje okoliša na području opštine Vareš.

„Federalno ministarstvo okoliša i turizma smatra da je pravovremeno, tačno i potpuno informisanje javnosti o stanju okoliša jedan od osnovnih principa zaštite okoliša“, naveli su iz Ministarstva, dodajući da informacije o mogućim rizicima moraju biti zasnovane na provjerenim podacima.

Opština Kakanj je ranije svu odgovornost za rezultate analiza, njihovo tumačenje i eventualne mjere prebacila na Vodokom. Ipak, na zvaničnoj stranici načelnika isti nalazi su ranije predstavljani kao „uredni“, dok su upozorenja građana proglašavana dezinformacijama.

Na pitanja Gerile, osim Opštine i Federalnog ministarstva okoliša i turizma, većina nadležnih institucija nije odgovorila. Vodokom nikada nije dostavio zvanične odgovore, iako je upravo to preduzeće Opština označila kao nadležno. Umjesto odgovora redakciji, objavljeno je opšte saopštenje za javnost.

Tako je krug odgovornosti ponovo zatvoren: Opština upućuje na Vodokom, Vodokom se poziva na laboratoriju, laboratorija ne odgovara, a Federalno ministarstvo odgovornost prebacuje na inspekcijske organe i buduće stručne procjene.

U međuvremenu, stanovnicima Kaknja ostaju dvije verzije istih nalaza, razlika od hiljadu puta između dvije mjerne jedinice i obećanje da će buduća oprema dati pouzdanije odgovore.

Ali prije budućih mjerenja neko još mora objasniti šta se zaista nalazilo u vodi koju su građani već pili.

Dejan Rakita / GERILA

The post Barijum u vodi u Kaknju: „Greška“ od hiljadu puta i nalazi koji otvaraju nova pitanja first appeared on Gerila.info.