„Neshvatljivo je da je nešto što se ovdje nalazi hiljadama godina netaknuto sada bude prepušteno pojedincima koji će to eksploatisati. Ljudi su napokon shvatili da su mašine na korak od toga da uđu u Plivu i da počnu da kopaju i zato se i probudila javnost i podigao glas protiv ove najavljene hidroelektrane“, kaže Veljko u razgovoru za naš portal.

Uprkos protivljenju stanovnika i lokalnih vlasti, nadležna ministarstva odbijaju da zaustave ili stave na pauzu ovaj projekat, iako im to dozvoljava koncesioni ugovor, a stručnjaci upozoravaju da male hidroelektrane ne donose ni energetsku, ni finansijsku korist nikome, sem investitorima.

Stručnjaci i aktivisti godinama upozoravaju da male hidroelektrane uništavaju staništa, biodiverzitet, kvalitet vode i priobalne ekosisteme.

U Federaciji BiH su prije tri godine, nakon dugogodišnjeg rada ekoloških i aktivističkih organizacija, male hidroelektrane zabranjene. Vlasti su tada navele da se zabrana uvodi zbog pogubnih uticaja na životnu sredinu i riječne ekosisteme.

U Srpskoj takva zabrana ne postoji, ali je iste godine ukinut sistem podsticaja za male hidroelektrane, što je smanjilo interesovanje investitora.

Ipak, kakav odnos prema rekama RS vlasti imaju decenijama pokazuje i odluka Vlade RS koja je 2006. godine dala saglasnost za dodjelu 106 koncesija za izgradnju malih hidroelektrana u samo jednom danu i jednom dokumentom. Tadašnjeg premijera Peru Bukejlovića ni to što je bio u tehničkom mandatu, nakon što je izglasano nepovjerenje njegovoj Vladi, nije spriječilo da lično potpiše navedenu odluku.

Dvije presude, pa treća dozvola. Opet. 

Izgradnja male hidroelektrane „Jovići“, instalirane snage 0,6 megavata, planirana je između Ade Sokočnice, popularnog izletišta u Šipovu, i izvora rijeke Plive.

Prvi koncesioni ugovor za za ovaj projekat Vlada Republike Srpske potpisala je sa firmom „Duga“ još 2006. godine, ali je ova kompanija nakon 10 godina bezuspješnih pokušaja pribavljanja svih dozvola, ustupila ugovor o kompaniji „Prirodne energije“ 2016. godine.

Prošle godine se projekat zahuktao, pošto je novi koncesionar pribavio lokacijske uslove i sproveo postupak eksproprijacije, koji je trajao godinama i okončan je u njegovu korist, iako još nije doveden do kraja.

Tokom 2025, Ministarstvo za prostorno uređenje, građevinarstvo i ekologiju Republike Srpske izdalo je prošle godine čak tri puta ekološku dozvolu za izgradnju „Jovića“. Bez tog dokumenta izgradnja postrojenja nije moguća i predstavlja posljednji korak do građevinske dozvole, a nakon toga i ulaska mašina u rijeku.

Posljednja dozvola izdata je u decembru, pošto su prethodne dvije poništene presudama Okružnog suda u Banjaluci zbog istih ključnih nedostatak: izostanka posebnog Projekta remedijacije i rekultivacije – dokumenta koji mora precizno definisati način sanacije terena i riječnog korita tokom i nakon radova – te nedovoljno obrazloženog javnog interesa.

Prvom presudom od 23. jula 2025. godine, sud je zaključio da Ministarstvo nije ispoštovalo zakonsku obavezu jer je, umjesto zasebnog projekta, navelo samo opšte mjere, bez organizovanja javnog uvida u taj dokument.

U ponovljenom postupku dozvola je ponovo izdata, ali bez suštinskog otklanjanja tih nedostataka. Zbog toga je 27. novembra 2025. godine i druga dozvola poništena, uz konstataciju da Ministarstvo nije postupilo po obavezujućim uputstvima iz prve presude.

Poruka suda bila je jasna: bez jasno definisanog plana sanacije i potpunog poštovanja procedure, ekološka dozvola ne može opstati.

Ipak, Ministarstvo za prostorno uređenje, građevinarstvo i ekologiju RS po treći put izdaje ekološku dozvolu firmi „Prirodna energija“ 26. decembra 2025. godine, odnosno samo mjesec dana od drugog sudskog poništavanja ekološke dozvole.

Organizacije „Centar za životnu sredinu“ i „ACT – Atelje za društvene promjene“ ponovo su podnijele tužbu Okružnom sudu tražeći njeno poništenje.

Ratko Pilipović, pravni ekspert iz Centra za životnu sredinu, kaže da je teško predvidjeti kakva će odluka Okružnog suda biti po pitanju treće ekološke dozvole koju je izdalo resorno ministarstvo.

„Ne možemo ulaziti u odluke suda, niti uticati na njih, ali smatramo da će se dozvola poništiti i treći put“, optimista je Pilipović.

Na pitanja redakcije Gerila.info, Ministarstvo navodi da je u trećem postupku „postupilo u skladu sa primjedbama i pravnim shvatanjem“ suda te da je dodatno obrazložilo postojanje javnog interesa, pozivajući se na odluku Vlade RS iz 2018. godine o utvrđivanju opšteg interesa za izgradnju hidroelektrane. Tvrde i da nije bilo potrebe za novom Studijom uticaja na životnu sredinu jer je investitor još 2024. oslobođen te obaveze u postupku prethodne procjene, čiju je zakonitost, kako ističu, potvrdio sud. Protiv posljednje presude podnijeli su zahtjev za vanredno preispitivanje Vrhovnom sudu RS.

Iz odgovora, međutim, ne proizlazi da je izrađen poseban Plan remedijacije i rekultivacije kao samostalan dokument niti da je organizovan novi javni uvid – što su bile ključne zamjerke suda u oba prethodna slučaja.

Draženko Prole, aktivista udruženja „Ne damo Plivu i Janj“ i opozicioni odbornik u Skupštini opštine Šipovo kaže da je ministarstvo treću dozvolu izdalo uz minimalne izmjene.

„Posljednja dozvola gotovo je identična prethodnima. Nisu tražene suštinske izmjene od investitora, iako je sud već dva puta ukazao na propuste“, navodi Prole.

Jovana Kisin Zagajac, advokatica i aktivistkinja za ljudska prava, za Gerilu kaže da je nedopustivo, a što je i standard Evropskog suda za ljudska prava, da ponovni pravni postupak bude samo formalan, odnosno “bez uvažavanja stavova suda i bez otklanjanja onih nedostataka i nezakonitosti koji su zatečeni u prvom postupku”.

“Ponovni postupak služi da bi se utvrdilo tačno činjenično stanje i da bi se uklonile sve nezakonitosti. Ukoliko se ne uklone nezakonitosti, nova dozvola nikad ne bi trebala da bude izdata opet od strane tog upravnog organa. Donošenje identičnog akta koji je već poništen možemo smatrati i nepostupanjem po pravosnažnoj presudi što predstavlja i krivično djelo po našem zakonodavstvu“, naglašava Kisin Zagajac.

Investitor firma sa sedištem u lokalnoj kafani

Na adresi na kojoj je u Šipovu registrovana firma „Prirodna energija“ nalazi se ugostiteljski objekat , tačnije kafana „Red“, u sklopu kojeg radi i sportska kladionica.

Tokom obilaska objekta nismo zatekli nikakvu oznaku, tablu ili drugi vidljiv trag koji bi upućivao na to da na toj adresi posluje firma „Prirodna energija“.

U neformalnom razgovoru, više sagovornika iz objekta navelo je da na tu adresu ne dolazi pošta za navedenu firmu, te da, prema njihovim saznanjima, dokumentacija stiže na adresu računovodstvene agencije u Banjaluci.

Na šipovačkoj adresi, kako tvrde naši sagovornici, već duže vrijeme nema nikoga ko bi se mogao dovesti u vezu sa investitorom projekta mHE „Jovići“.

Na mail koji smo poslali Petru Srbljanoviću, direktoru firme „Prirodna energija“, sa konkretnim pitanjima uskoro smo dobili mail sa vrlo kratkim odgovorom:

„Mi kao Investitor Prirodna energija poštujemo sve važeće zakonske odredbe u Republici Srpkoj i BiH,  i do sada smo se  ponašali i ponašaćemo se kao ekološki prihvatljiva kompanija u pogledu svih zakonom propisanih normi i standarda u RS i EU.“

Nakon našeg drugog upita i ponude da razgovor snimimo kamerom i integralno ga objavimo kao dio ovoga teksta, Srbljanović više nije odgovarao.

Prema zvaničnim dokumentima, do kojih je došao portal Gerila iz češkog trgovačkog registra, firma V-SPIN, koja se dovodi u vezu sa vlasničkom strukturom „Prirodne energije“, investitora mHE „Jovići“, registrovana je 22. marta 1996. godine u Pragu, sa osnovnim kapitalom od 100.000 čeških kruna. Stopostotni vlasnik je Ing. Jiří Vyskočil, koji je ujedno i lice ovlašćeno za zastupanje društva.

Iz priloga uz finansijske izvještaje za 2023. godinu vidljivo je da firma nema zaposlenih, niti raspolaže dugoročnom materijalnom imovinom. Prihodi se, prema istom dokumentu, ostvaruju prvenstveno od dividendi i kamata na finansijske plasmane, što ukazuje da je riječ o holding kompaniji koja upravlja vlasničkim udjelima, a ne direktnom industrijskom proizvodnjom.

Na upit portala Gerila.info, vlasnik kompanije V-SPIN Jiří Vyskočil naveo je da ta firma ulaže u više preduzeća fokusiranih na „ekološki prihvatljive tehnologije“, uključujući vakuumske plazma tehnologije tankih premaza, gasifikaciju otpada i proizvodnju vodonika, specijalne fotonaponske projekte, reciklažu toplote u industriji te hidroenergiju u kombinaciji sa solarnim sistemima.

„U vezi sa projektom „Jovići“, o konceptu i trenutnom statusu projekta informisalo vas je rukovodstvo firme Prirodna energija“, navodi se u, takođe kratkom, mailu koji smo dobili od vlasnika i direktora kompanije V-SPIN iz Češke.

Na, više nego, oskudnoj zvaničnoj web stranici firme V-SPIN www.vspin.cz , nalazi se i link koji vodi na „Prirodnu energiju“. Na toj podstranici stoji opis u jednoj rečenici: „The company was founded in 2016 in Bosnia and Hercegovina. The activity is oriented to green energy power plants with a focus to hydroelectricity and photovoltaics.”

Drugačije nije ni sa ostalim firmama u ovom holdingu, a tu su još: Fill Factory, AVIKO Praha, HVM PLASMA. Na sajtu nema podataka o adresama kompanija, mejlovima, brojevima telefona ili odgovornih lica.

Beskrajna koncesija

U ugovoru kojim je „Prirodna energija“ preuzela koncesiju 2016. godine, a koji je u ime Vlade RS potpisao ministar Petar Đokić, kao Koncedent, stoji da se sticalac ugovora „odriče prava da tuži Koncedenta ukoliko ne bude u mogućnosti da pribavi potrebne dozvole i realizuje Ugovor o koncesiji“.

To, faktički, znači da raskid koncesije ne može oštetiti budžet Republike Srpske ili izazvati bilo kakve druge negativne posljedice jer ne postoji mogućnost tužbe od strane investitora.

„Bez ekološke dozvole, ugovor o koncesiji se može raskinuti bez ikakvih finansijskih posljedica po Republiku Srpsku“, ističe predsjednik udruženja Ekološko-promotivno udruženje „Eko zona – Šipovo“ Nenad Bužanin.

Na pitanje zašto Vlada Republike Srpske nije raskinula koncesioni ugovor za mHE „Jovići“, iako su rokovi za izgradnju i početak komercijalnog rada probijeni za više od 15 godina, iz nadležnih ministarstava navode da je prvobitni koncesionar, u skladu sa ugovorom, preduzimao određene aktivnosti, ali je Opština Šipovo odbila izdavanje urbanističke saglasnosti, nakon čega je i Ministarstvo za prostorno uređenje, građevinarstvo i ekologiju, u ponovljenom postupku, odbilo izdavanje lokacijskih uslova.

Zbog troškova izrade projektne dokumentacije i drugih ulaganja, prvobitni koncesionar je potom tužio Vladu RS. Koncesionar iz Kneževa je potom prepustio koncesiju firmi “Prirodna energija”.

Za pripremu aneksa ugovora kojim bi se definisali novi rokovi izgradnje sa novim koncesionarom, kako navode u nadležnom ministarstvu, još se nisu stekli uslovi. Iako je „Prirodna energija“ završila postupke eksproprijacije, zemljište još nije uknjiženo na novog vlasnika.

Sve tri ekološke dozvole za mHE Jovići potpisao je novi-stari ministar za prostorno uređenje, građevinarstvo i ekologiju u Vladi RS Bojan Vipotnik.

Ministarstvu energetike i rudarstva RS konkretno su pisali iz Centra za životnu sredinu, sa jasnim pitanjem, da se zvanično navedu razlozi radi čega se prave ustupci  pojedinim investitorima koji su davno probili rokove u vezi sa izgradnjom planiranih objekata.

Ministarstvo je na to odgovorilo da raskid ugovora o koncesiji nije jednostrana politička odluka, već formalno-pravni proces koji inicira Komisija za koncesije RS, koja to, zasad, nije učinila. Dodaju i da pristupaju „veoma oprezno“ raskidu koncesionih ugovora, ne posmatrajući samo rokove iz ugovora, već analizirajući sve okolnosti realizacije projekta, uključujući institucionalne prepreke i otvorene sporove.

Ministar energetike i rudarstva Republike Srpske u vrijeme potpisivanja trojnog ugovora 2016. godine o prenosu koncesije za izgradnju mHE „Jovići“ sa dotadašnjeg koncesionara, firme „Duga“, na kompaniju „Prirodna energija“, uz Vladu RS kao koncedenta, bio je Petar Đokić, koji je u ime Vlade RS i potpisao taj ugovor.

Đokić je i danas, nakon deset godina, na čelu istog ministarstva.

Višegodišnji zahtjevi za zaštitom rijeke Plive

Ekološko-promotivno udruženje „Eko zona – Šipovo“ je još u oktobru 2018. godine podnijelo Ministarstvu inicijativu za proglašenje rijeka Plive i Janja, zajedno sa rezervatom Janjske otoke, zaštićenim područjem, pozivajući se na Zakon o zaštiti prirode i Prostorni plan RS.

Kako navodi predsjednik udruženja Nenad Bužanin, cilj je bio trajna zaštita jedinstvenog prirodnog fenomena – rijeka sa I kategorijom kvaliteta vode – ali i stvaranje dodatnog pravnog osnova u borbi protiv izgradnje malih hidroelektrana, uključujući i mHE „Jovići“.

Udruženje je učestvovalo kao umješač u postupcima izdavanja dozvola, pokretalo sudske sporove i tražilo da se poštuje zakon.

Bužanin podsjeća na član 61. Zakona o zaštiti prirode, prema kojem:

„U periodu od uručenja obavještenja do proglašenja područja zaštićenim stanje prirodnog područja ne smije biti pogoršano.“

Drugim riječima – od trenutka podnošenja inicijative 2018. godine, do okončanja postupka zaštite, ne bi smjelo biti izdavanja dozvola niti aktivnosti koje mijenjaju stanje prostora.

Bužanin smatra da je najveći problem to što se zakonski okvir mijenjao u toku procesa, te da su izmjene praktično omogućile institucijama da kroz dodatne procedure „ublaže“ tu zabranu i nastave procese. Time je, kako kaže, olakšan put investitorima, a sužen prostor za učešće javnosti.

Kao ključna otvorena pitanja oko mHE „Jovići“ i drugih projekata navodi očuvanje I kategorije kvaliteta vode, poštovanje ekološkog minimuma i minimalnog protoka, uticaj brane i akumulacije na riječnu dinamiku, riblje staze i nisku koncesionu naknadu koja, prema njegovim riječima, ne odražava stvarnu vrijednost prirodnog dobra.

„Izgradnja mHE planirana je na dijelu rijeke koji se nalazi unutar zaštićenog pejzažnog pojasa, ali su donosioci odluka iz tog obuhvata izuzeli oko 120 metara obale, čime je češkom investitoru, kojeg predstavlja firma „Prirodna energija“, otvoren put za realizaciju projekta. Za taj prostor zakonom je predviđena obavezna Studija uticaja na životnu sredinu“, ali su, kako upozorava Mladen Mitrić iz udruženja građana „Čuvari Plive“, nadležni dali prednost interesima investitora nad zaštitom prirode, iako lokalna zajednica višestruko profitira upravo od očuvane rijeke.

On podsjeća da Šipovo posljednjih godina bilježi rast broja turista koji dolaze zbog netaknute Plive, te da turizam postaje važna grana od koje živi sve više mještana.

„Izgradnja hidroelektrane bi uništila sve što smo do sada postigli“, kaže Mitrić, dodajući da bi izostanak reakcije danas mogao značiti nenadoknadivu štetu sutra.

Stefan Veljko iz sela Pljeva smatra da je Pliva „odavno trebala, kao park prirode, da bude zaštićena, od izvora do ušća, odnosno do vodopada u Jajcu“.

„To je totalni apsurd da izuzmeš jedan dio rijeke iz zaštite“, kategoričan je Veljko.

Ukoliko se izgradi mHE „Jovići“, ona neće biti prva mini hidroelektrana na Plivi. Svega kilometar nizvodno od lokacije predviđene za „Joviće“ već postoji mHE „Glavica“ koja je, prije par godina, prva izavala pobunu stanovnika Šipova.

Na žalost, kako kažu sagovornici Gerile, kasno, jer su bageri već ušli u rijeku a svi potrebni papiri od strane investitora pribaljeni. Kako dodaju stanovnici Pljeve, ali i cijelog Šipova, ukoliko se u blizini, već postojeće, sagradi još jedna hidroelektrana, postavljaju se dva pitanja – da li to postaje model ponašanja instituciji prema ovoj rijeci i kakve će to posljedice ostaviti po rijeku i njihov grad.

„Imamo sreću da živimo u gradu kroz koji teku ovako predivne rijeke, ali istovremeno i nesreću da su nas napale mini, male i mikro hidroelektrane. Ova priča je poprilično netransparentna. I entitetske i lokalne vlasti pokušale su da je anesteziraju, da se o tome što manje govori i da se projekat što lakše realizuje“, kaže opozicioni odbornik i aktivista Draženko Prole za Gerilu.

On tvrdi lokalnu stanovništvu i dalje nije jasno ko stoji iza projekta „Jovići“.

„Na adresi u Šipovu gdje je firma registrovana više nema ni firme ni ljudi, ali se cijela priča i dalje gura“, zaključuje Prole.

Teku li rijeke „bez veze“?

Otpor izgradnji ove, ali i budućih mini hidroelektrana u opštini na čijoj teritoriji teče pet rijeka, dolazi gotovo sa svih strana – od lokalnih političkih i institucionalnih struktura, do stanovništva, eko aktivista, ribara i stručnjaka.

Draženko Prole navodi da je udruženje „Ne damo Plivu i Janj“ uspjelo da okupi značajan broj građana, prikupi oko 2.000 potpisa protiv izgradnje mHE „Jovići“, te organizuje proteste i obraćanja nadležnim institucijama, uključujući i Ministarstvo za prostorno uređenje, građevinarstvo i ekologiju RS, tražeći da se ne izda ekološka dozvola – ključni preduslov za dalje korake u proceduri.

U aprilu 2025. godine u centru Šipova održan je protest pod nazivom „Recimo NE hidroelektranama na Plivi“, na kojem je učestvovalo više od 500 građana iz Šipova, Jajca i okolnih mjesta – broj koji za malu sredinu ima posebnu težinu.

Prole dodaje i da je tokom kampanje za peticiju bilo pritisaka i opstrukcija.

„Ljudi zaposleni u javnim institucijama u Šipovu nisu smjeli da potpišu peticiju niti da dođu na proteste, uz obrazloženje da je riječ o političkoj priči“, tvrdi on.

Stav lokalnih vlasti u Šipovu danas je, barem formalno, protiv izgradnje mHE „Jovići“ na Plivi.

Opština Šipovo jedna je od rijetkih u Republici Srpskoj koja se zvanično usprotivila izgradnji mini hidrocentrala na svojoj teritoriji. Skupština opštine usvojila je u aprilu 2022. godine odluku o zabrani izgradnje malih hidroelektrana i ekonomske eksploatacije izvorišta, voda i rijeka na području Šipova.

U dokumentu je naglašeno da se nijedna inicijativa ne može pokrenuti bez jasnog stava lokalne zajednice, građana i udruženja sa teritorije Šipova. Time je ova opština, barem na papiru, stala među rijetke lokalne zajednice u BiH koje su zauzele eksplicitan stav protiv malih hidroelektrana.

Na sjednici Skupštine opštine 3. septembra 2024. godine usvojeno je Mišljenje kojim se odbija zahtjev za izdavanje ekološke dozvole firmi „Prirodna energija“ uz pozivanje na Odluku Skupštinu o zabrani izgradnje malih hidroelektrana.

Ipak, takva pozicija nije bila konstanta.

Samo dvije godine ranije, u prethodnom mandatu, aktuelni načelnik Šipova  Milan Kovač zagovarao je snažnije korištenje hidroenergetskog potencijala opštine. Tada je javno poručio da „pet rijeka u Šipovu teče bezveze i niko od njih koristi nema“.

Još 2022. godine razmatrana je, na Kovačevu inicijativu, mogućnost osnivanja javnog preduzeća za hidroelektrane na Plivi i Janju, koje bi funkcionisalo u okviru „Elektroprivrede Republike Srpske“.

Prema Kovačevim riječima, cilj je bio da se energetski potencijal iskoristi „bez narušavanja ekologije“ i da se izbjegne „navala na mini-hidroelektrane koje ganjaju privatni preduzetnici“.

Na pitanje o mogućem protivljenju građana, Kovač je tada poručio da „nema nijednog razloga“ za revolt, dodajući da će „Pliva ostati“ i da se projektu mora pristupiti „studiozno“.

Ipak, njegova izjava i inicijativa je izazvala brojna negodovanja ne samo u BiH, već cijelom regionu, a posebno na domaćem terenu – u Šipovu. Sve to se dešavalo svega dva mjeseca prije Opštih izbora u BiH, pa je Kovač, kao dugogodišnji kadar Milorada Dodika i SNSD-a koji suvereno vlada i ovom opštinom u Srpskoj,  promptno promijenio stav i barem formalno se svrstao uz zaštitnike rijeka.

Šta je zapravo javni interes?

Vladimir Topić iz Centra za životnu sredinu ističe bojazan da će ovakvih slučajeva, poput mHE Jovići, još biti u bliskoj budućnosti. Zato je i taj aktuelni slučaj posebno bitan, pogotovo jer je izgradnja mHE ne samo u Srpskoj, već u cijeloj BiH, skoro totalno, utihnula.

„Trenutno imamo oko 20 aktivnih lokacija za koje se planira izgradnja elektrana, sve na osnovu starih koncesionih ugovora. Dobro je što novih koncesija nema i što su podsticaji ukinuti još prije tri godine, ali najveći problem su upravo stari projekti koji se recikliraju. Primjer iz Šipova pokazuje da čak i kad zajednica postigne pobjedu – kao u slučaju “Jovića” – investitori i dalje traže načine da proguraju druge projekte u blizini“, kaže Topić.

On dodaje da se investitorima se i dalje uvažavaju stari ugovori, iako su u mnogim slučajevima zreli za raskid bez štete po budžet. S druge strane, nije jasno koji javni interes ima RS. Kako Topić kaže, devedeset odsto investitora malih hidroelektrana u BiH dolazi iz privatnog sektora, a proizvedena struja se uglavnom izvozi.

Damir Miljević, ekonomista i energetski stručnjak, za naš portal kaže da se „u analizama koje su se odnosile na društveno-ekonomske koristi od rada mHE konstatovano je da ove centrale jedinu korist donose investitorima, dok društvo ima samo štetu od njih“.

„Mini hidrocentrale niti značajno doprinose proizvodnji električne energije u zemlji, niti značajno doprinose dekarbonizaciji elektroenergetskog sektora, niti donose bilo kakvu ozbiljnu društveno-ekonomsku korist društvu“, objašnjava Miljević.

On dodaje da  male hidroelektrane zapravo negativno utiču i na prirodnu okolinu, biodiverzitet i sigurnost i kvalitet snabdjevanja vodom stanovništva i poljoprivrede.

„Sve navedeno bio je dovoljan razlog da se u FBiH suštinski obustavi izgradnja MHE dok su nadležni u RS , nažalost, još uvijek slijepi i gluhi na ove činjenice pa se, kako ga ja nazivam, udruženi zločinački poduhvat nadležnih i investitora protiv stanovništva i prirode u ovom entitetu nastavlja“, izričit je u svom komentaru Miljević.

Miljević ukazuje da su i koncesione naknade niske, a praksa prihvatanja samoinicijativnih ponuda investitora čini proces netransparentnim i nekonkurentnim.

„Najveće zlo u sistemu su niske koncesione naknade i podnošenje samoinicijativnih ponuda od strane investitora“, navodi on, dodajući da bi koncesije morale biti dodjeljivane isključivo putem javnih aukcija, uz višestruko veće naknade i jasnu kontrolu nadležnih institucija.

U suprotnom, smatra Miljević, nastavlja se proces „krčmljenja javnih dobara“ u korist podobnih investitora, dok trošak takve politike snose priroda, javno zdravlje i poreski obveznici.

Koliko se, globano, svijest prema mini hidrocentralama kao značajnim faktoru u obnovljivim izvorima energije, pokazuju podaci neprofitne organizacije za zaštitu rijeka American Rivers, gdje se navodi da je u Sjedinjenim Američkim Državama do 2023. godine uklonjeno 2.119 brana.

U dokumentu „Removing Small Dams“ (American Rivers, 2015) jasno ističe da u velikom broju slučajeva ekološka i bezbjednosna korist uklanjanja nadmašuje energetsku korist koju te brane proizvode, jer je riječ o vrlo maloj količini energije.

Između rijeke i papira

Dvadeset godina nakon prve koncesije, projekat mHE „Jovići“ i dalje postoji više na papiru nego u stvarnosti. Sud je dva puta poništio dozvole, lokalna zajednica je jasno rekla „ne“, a zakonske mogućnosti za raskid ugovora bez finansijskih posljedica po budžet Republike Srpske i dalje stoje otvorene. Ipak, treća ekološka dozvola pokazuje da administrativna upornost investitora i institucija ne jenjava.

U središtu cijelog slučaja ostaje pitanje – šta je javni interes? Da li je to formalno održavanje starog koncesionog ugovora ili očuvanje rijeke čiji kvalitet vode, biodiverzitet i turistički potencijal već danas predstavljaju razvojnu šansu za lokalnu zajednicu?

Pliva još uvijek teče bistro i snažno, kroz selo Pljevu i nizvodno prema Šipovu pa sev do ušća u Vrbas u Jajcu, noseći sa sobom više od vode – identitet, ekonomiju, istoriju ali i budućnost i živto jednog kraja. Ako odluka institucija ponovo prevagne u korist projekta, to neće biti samo tehničko pitanje jedne male hidroelektrane.

Biće to test odnosa vlasti prema javnom dobru – i odgovor na pitanje da li rijeke u Republici Srpskoj zaista teku u interesu ljudi i prirode ili po inerciji, sada već bajatih, koncesionih ugovora.

Dejan Rakita / GERILA

This article was produced within the framework of MOST – Media Organisations for Stronger Transnational Journalism, a Journalism Partnership funded by the Creative Europe programme that supports independent media specializing in international reporting.

The post Kada rijeka postane meta: Pliva na udaru investitora, institucija i minihidrocentrala first appeared on Gerila.info.

Mini hidrocentrala Glavica na rijeci Plivi u opštini Šipovo, klasičan je primjer na koji način funkcionišu stvari po ovom pitanju u RS i BiH.

21. oktobra 2019. godine Glavica je počela sa radom, a sve je počelo 2006. godine sa famoznom odlukom tada već odlazeće Vlade RS na čelu sa premijerom Perom Bukejlovićem da se posljednjih dana januara te godine dodijeli čak 106 koncesija na mini hidrocentrale snage preko 250 kw u Srpskoj. Jednu od njih je dobila i firma BBB d.o.o. iz Šipova, vlasnika Zorana Lujića. Interesantno je da za dobijanje tih koncesija tada uopšte nije bila potrebna sva dokumentacija, nego samo inicijativna dokumentacija, faktički namjera da se hidrocentrale prave na rijekama Srpske.

Ugovor o koncesiji za izgradnju mHE Glavica na rijeci Plivi potpisan je 24.2.2006. godine, a aneksiran je čak tri puta. Aneksom ugovora o koncesiji iz 2013. povećana je instalisana snaga male hidroelektrane sa 0,9 MW na 1,473 MW i ukupna procijenjena proizvodnja sa 7,1 GWh na 9,5 GWh.

Snaga ove mHE je 1,473 MW, dok je planirana godišnja proizvodnja 9,52 GWh. Kota vodozahvata je čak 451 metar. Godina isteka koncesije je 2036. godina, dok je iznos koncesione naknade 10% od ostvarenog bruto prihoda. Promjena vlasničke strukture u PD „BBB“ d.o.o. Šipovo, gdje se sadašnji vl. udjeli: 10% Robert Lehrenfeld, 40% „Elp“ d.o.o. Šipovo i 50% vlasničkih prava Zorana Lujića prenose na sticaoca PD „MO Herc“ d.o.o. Mostar u iznosu od 90% udjela vlasničkih prava, a 10% vlasničkih udjela ostaju Zoranu Lujiću. Nezvanično saznajemo da, u najvećem dijelu, finansijski iza projekta mHE Glavica stoji jedan dugogodišnji političar i biznismen iz Šipova.

Nesporno je da je mHE Glavica dobila sve potrebne dozvole kako bi započela sa radom. Ipak, stanovnici obližnjih sela žestoko su se pobunili zbog početku izgradnje mHE, nakon što su bageri krajem jula 2017. godine ušli u rijeku, a potom i oštetili most koji je vodio do obližnjeg sela Sarići.

Zlatko Keleč, odbornik u Skupštini opštine Šipovo, jedan je od prvih koji su digli glas protiv gradnje mini hidrocentrala na teritoriji ove opštine, i za naš portal kaže da je Glavica samo uvod u eskpanziju izgradnje hidrocentrala.

“Glavica je i recept, i reper i prolazno vrijeme i sve i jedna hidrocentrala će se tako napraviti”, direktan je Keleč.

Iz firme BBB, odnosno od strane direktora mHE Glavica Darka Lujića, poručuju da su sve radili po zakonu, i da im je sve vrijeme zapravo podmetano kako bi počeli sa radom.

“Ne postoji ni jedan dokument, koji je bio potreban a da ga mi nismo morali obezbijediti i usaglasiti sa pozitivnim zakonskim propisima. Nemamo vezu ni sa kakvim bivšim ni sadašnjim političarima. Možemo reći da smo od njih imali samo probleme. Koncesiju smo potpisali 14.02.2006. godine tako da su se skoro sve vlasti izredale na našim “leđima”. Sva dokumentacija koja je potrebna po zakonu i sve obaveze koje imamo po zakonu, mi apsolutno ispunjavamo”, poručuju iz mHE Glavica.

“Objekat je izgrađen po najvišim standardima i ugrađena je najkvalitetnija i najsavremenija oprema. Zadovoljava najstrožije ekološke standarde. Na poseban način, arhitektonskim rješenjem, uklopljena je u prirodni ambijent. Austrijanci, koji su bili dobavljači turbina, staviće je na svoj katalog. Ići će sa njom i na svjetski konkurs za najbolje uklopljenu elektranu u životnu sredinu. Sve finansije su obezbijeđene bez ikakve pomoći Republike Srpske”, kategorični su iz mHE Glavica.

Činjenica je ipak, da se riba ipak ne može kretati kaskadama koje su napravljene u dijelu rijeke koji je slobodan od betonskog zagrljaja mHE Glavica i to je vidljivo golim okom. Regata rijekom Plivom bila je moguća od mosta u selu Pljeva pa do Plivskog jezera u susjednom Jajcu, a sada to, upravo zbog kaskada, više nije moguće i time je propuštena još jedna prilika za turizam i turističku ponudu. Koliko su domaći, ali i strani turisti zainteresovani za rafting i regate, najbolji svjedoči Banjaluka koja je kao turističko mjesto najviše prepoznatljiva upravo po tome.

Viktor Bjelić iz Centra za životnu sredinu tada je rekao da će se posljedice ove gradnje vrlo brzo primijetiti na biljnom i životinsjkom svijetu, jer je u toku devastacija korita i obala rijeka.

“Za rijeku ovo znači da se u njenom koritu vrše građevinski radovi na izgradnji ustave (manja brana) i derivacionog kanala kojim se usmjerava 90% vode na mašinski dio, tj. turbine. Pojednostavljeno, izgradnja takve mHE izgleda ovako: teška mehanizacija dolazi usred netaknute prirode. U koritu i na obali u dužini od najčešće 2-4 km uništava se sav biljni i životinjski svijet, pa u roku od nekoliko mjeseci umjesto neprohodne „džungle“ od vrbinog i ostalog drveća dobije se kanalisana rijeka sa golim priobaljem, koje je tad podesno za rast invazivnih vrsta ali i moguću eroziju zemljišta. Prva etapa ekološke katastrofe je urađena – nestalo je nekoliko stotina/hiljada primjeraka drveća i obalne vegetacije”, rekao je Bjelić.

Ekonomista Zoran Pavlović za portal Gerila.info kaže da je situacija sa obnovljivim izvorima energije savim ispravna sa naučne, ekonomske i ekološke strane, jedino što to ne veži za Bosnu i Hercegovinu.

„BiH je bogata vodotokovima i nije iskoristila ni trećinu vodotokova velikih rijeka, a finansira i subevncioniše na neki način uništavanje prirodne okoline na vodotokovima koju su vrlo mali i koji su dio turističke ponude koju ova zemlja može da pruži. U razvijenim zemljama zapadne Evrope praktično je zabranjeno pretvaranje prirodnih malih vodotokova u izvorišta električne energije koja se proizvodi u mini hidrocentralama, jer se narušava ekološki svijet u tim područjima“, ističe Pavlović.

Mještani Sarića u oktobru 2017. godine su bukvualno otjerali mašine sa gradilišta, nezadovoljni time što su vidjeli šta se pravi od jedne od najljepših rijeka u široj regiji, ali budući da im je gradnja mHE ugrozila most koji im je jedina veza sa svijetom.

Odbornik u Skupštini opštine Šipovo Zlatko Keleč tada je za portal Gerila.info rekao da je vidljivo da se korito kopa stotinama metara nizvodno prema Šipovu, da je o svemu obavijestio načelnika i predsjednika Skupštine opštine i da se mještani plaše da će rijeka prestati da postoji u izvornom obliku a da se radi o jednoj od najljepših rijeka u regiji čak i u Evropi.

“Mi samo štitimo rijeku. Ja bih volio da vidim onoga ko je izdao ekološku dozvolu ako uopšte postoji takva dozvola. Volio bih da vidim onoga ko je stavio svoj potpis na to jer, ja sam laik, ali ovo je ekološka katastrofa”, izjavio je Keleč u razgovoru za naš portal.

Lokalna zajednica se protivila izgradnji mini hidrocentrala na teritoriji opštine Šipovo, a povodom izgradnje Glavice je, po tvrdnjama predsjednika Skupštine opštine Milana Plavšića, kontaktirala sva nadležna tijela u Srpskoj kako bi stopirali dalje uništavanje ove rijeke.

Na tematskoj sjednici lokalnog parlamenta održanoj 24.10.2018. godine Skupština opštine donijela je zaključke da izgradnja mHE Glavica nije u skladu sa koncesionim ugovorom, da je građevinska dozvola sporna s obzirom da je instalirana snaga 1,473 MW a ne 0,9 MW, kao i da nedostaje dokument o prostornom uređenju, zatim da je investitor uklonio nanos suprotno suglasnosti JU “Vode Srpske”, kao i da su svi aneksi na ugovor o koncesiji donijeti na štetu Opštine. Ipak, Republička uprava za inspekcije poslove ostaje nijema, a za naš portal dobili smo jasan odgovor da nisu utvrđene nepravilnosti u pogledu izgradnje predmetnog objekta.

Ipak, da je sve daleko od ispravnog govori nam i informacija da se upravo na području mini hidrocentrale nalazio poznati revir, odnosno nadaleko poznato mrijestilište lipljena koji je bio zaštićen još od vremena Austro-Ugarske. Na sve to lokalni ribolovci nisu podigli glas protiv narušavanja ovog staništa lipljena, gdje se ribolov za vrijeme SFRJ kažnjavao i zatvorom.

“Ribolovačko društvo iz Šipova je imalo koncesiju na Plivi, upravo tu gdje je Glavica napravljena, i to do kraja 2018. godine. Nikad nisu osporili izgradnju, a tu im je bio revir za mrijest lipljena”, ističe Zlatko Keleč, opštinski odbornik u Šipovu.

Skupština opštine je pokušala da kroz dizanje cijene komunalne takse na indirektan način odbije dalju izgradnju mHE na teritoriji ove opštine. Ipak, umjesto planiranih 100.000 KM uplaćeno je samo 100 KM od strane vlasnika Glavice.

Milan Plavšić, predsjednik Skupštine Šipovo, za naš portal je potvrdio ovu namjeru opštinara.

“Jasno je da je iza izgradnje mini hidrocentrala samo profit pojedinaca, i da Opština od toga nema nikave koristi. Iz tih razloga smo mislili i donijeli novu odluku o taksama. Iz mHE Glavica su trebali platiti 100.000 KM za taksu, a platili su samo 100 KM. Pisali smo Poreskoj upravi davno, više od tri mjeseca, i nikakav odgovor do sada nismo dobili”, izjavio je Plavšić za Gerilu.

Iz mHE Glavica tvrde da su platili 100 KM zato što u 2018. godini nisu ni počeli poslovati, tako da su platili minimum koji im je propisan u tom slučaju, a to je 100 KM.

Zanimljiv je stav Milana Kovača, načelnika Opštine Šipovo, koji je ranije za naš portal rekao početkom februara 2019. godine da nije upoznat da informacijom da će se na teritoriji ove opštine graditi čak 11 mini hidrocentrala snage preko 250 kW.

„Ne znam odakle vam ta informacija, ja sa njom nisam upoznat“, izričit je tada bio Kovač.

„Ono što bih ja omogućio, da se mene pita, to je da se dozvoli izgradnja manjih centrala, snage do 250 kW, a to su faktički vodenice, čime ne bi bio narušen ekosistem bilo koje rijeke, pa ni Plive i Janja. Sve preko 250 kW bi, po mom mišljenju, trebala da gradi isključivo država, ali da se poštuju svi propisi koji garantuju zaštitu rijeke i njenog eko sistema“, naglasio je tada Kovač.

Rečeno – ispunjeno.

Načelnik Kovač je prije godinu dana dobio dozvolu od lokalnog parlamenta da lično daje pozitivno mišljenje za izgradnju mHE na području opštine Šipovo. Iako bi to trebalo da radi nadleži Odsjek za urbanizam i stambeno-komunalne poslove. Zanimljivo je da je među prvim dozvolu dobio upravo brat Kovačevog zamjenika – Marko Savičić. U pitanju je firma “Plivawatt” d.o.o. Šipovo, Pljeva – Draganić, snage 200 kWh, mišljenje dato 13.12.2019. pod brojem: 01-335-16/19.

Između ostalog, pozitivno mišljenje su dobili i “Višnja promet” d.o.o. BL, Pljeva – Majevac, 100 kWh, mišljenje dato 11.12.2019. pod brojem: 01-335-14/19, opet  “Višnja promet” d.o.o. BL, Mujdžići, rijeka Janj, 249 kWh + mišljenje dato 25.12.2019. pod brojem: 01-335-22/19, “Kužo” d.o.o. Šipovo, Pljeva – Draganić, 249 kWh, mišljenje dato 12.12.2019. pod brojem: 01-335-15/19, (osnovna djelatnost je pilana/brentisanje), “AN GROUP” Banja Luka Mujdžići, rijeka Janj, 249 kWh + mišljenje dato 25.12.2019. pod brojem: 01-335-24/19,  “MIG ELEKTRO”, d.o.o. MG, dva komada u selu Mujdžići, rijeka Janj, 249 kWh + mišljenje dato 25.12.2019. pod brojem: 01-335-23/19 i  01-335-25/19.

Kovač 2018. godine nije podržao stanovnike sela Sarići, niti je, u izjavi tada za naš portal, izašao na teren da vidi gdje se i na koji način gradi Glavica.

“Mene tamo za sve ovo vrijeme niko nije zvao da to obiđem. I to i jeste najveći problem, da opština i ja kao prvi čovjek Opštine nemam pojma šta se dešava u opštini. Neko samo dođe i počne da pravi, u ovom slučaju minihidrocentralu, i apsolutno se nikom ne javi iz Opštine”, izjavio je tada Kovač.

Ipak, da Kovača itekako zanima rijeka Pliva potvrdio je u martu ove godine kada je podržao proteste lokalnih ribara koji su se pobunili protiv koncesije koju je dobila firma LTG, vlasnika Gorana Talića iz Banjaluke. Za razliku od mnogih koncesija u Srpskoj i BiH, ova nije narušila prirodni tok rijeke, kao i njenu obalu. Ugovor o koncesiji je potpisan u avgustu 2008. godine, a prvenstveno je okrenut turizmu, odnosno organizovanju sportsko-ekonomskog ribolova “Fly fishing” na dijelu rijeke Plive.

Članovi sportsko-ribolovnog društva Šipovo organizovali su proteste kako bi se vratila koncesija, koja je po njihovom mišljenju nezakonito data kompaniji LTG. Podršku ribarima dao je i načelnik opštine Šipovo Milan Kovač, koji se, ovaj put, odazvao na proteste.

Zlatko Keleč, odbornik u lokalnoj skupštini, kaže da je koncesija LTG najmanje sporna na teritoriji opštine, po informacijama kojima on raspolaže.

“Po meni je Talić, odnosno Fly fishing centar, najmanji problem, kada govorimo o koncesijama koje se koriste na teritoriji Šipova. RIbolovačko društvo kada je upravljalo rijekom Plivom, tu uopšte nije bilo ribe, neplanski je lovljeno, a sada je ima. Plus pod LTG-ovom je nadležnošću od izvora Plive do ušća rijeke Sokočnice, a sve ispod je pod ribolovačkim udruženjem, znači je sva Pliva pod LTG-ovom nadležnošću”, naglašava Keleč.

Ostaje samo da nagađamo šta stoji iza odluke šipovačkih ribara da protestuju protiv koncesije koja je dovela sportske ribolovce širom svijeta na rijeku Plivu, gdje je 2010. godine održano i Evropsko prvenstvo u Fly fishingu, a 2015. godine i svjetsko prvenstvo. Nezvanično saznajemo da su ribolovci nezadovoljni time što je na Plivi zabranjen klasični ribolov, već je dozvoljen isključivo sportski ribolov.

Firma LTG je dobila koncesiju nad rijekama Ribnik, Sana, Pliva i Janj. Koncesiju na rijeke Pliva i Janj ova firma je dobila na 30 godina.

Željko Prpić, upravnik kompleksa Fly fishing na rijeci Plivi u vlasništvu firme LTG, i ribolovni vodič za naš portal, kaže da su protesti ribara usmjereni da da ponište sav dosadašnji rad Fly fishing kompleksa, odnosno ljude koji žele da očuvaju turistički kompleks oko Plive.

“Naša firma ima kocesiju i gazduje nad rijekom Plivom i rijekom Janj, održavamo ih i čistimo, uređujemo obalu, radimo prirodnu selekciju što se tiče lipljena i pastrmke, autohtonih vrsta riba. Uspjeli smo da sačuvamo rijeku Plivu od zagađivanja i eksploatacije”, naglašava Prpić.

“Iza protesta ribara iz ribolovačkog udruženja sigurno stoji dalja izgradnja mini hidrocentrala, zato što žele da nas istisnu iz ove priče, da bi oni mogli ovdje da naprave što namjeravaju da naprave”, objašnjava Prpić šta, po njegovom mišljenju stoji iza protesta ribara koje je podržao načelnik Šipova.

Motivi načelnika Kovača su ipak malo drugačije prirode, jer prema saznanjima portal Gerila, upravo na potezu rijeke Plive koji je pod kontrolom firme LTG, izgradnju mini hidrocentrale planira upravo zet Milana Kovača.

Komentar Milana Kovača, na ova i ostala pitanja nismo uspjeli da dobijemo, jer je našu redakciju nazvao piskaralima kojima je dosadno kao i da je danas svetac, odnosno crveno slovo, te da on nema namjeru da daje nikakve izjave. Na našu sugestiju da smo pitanja ranije poslali  na službeni e-mail kontakt načelnika Opštine, Kovač je kratko odgovorio da on to ne priznaje (iako je taj kontakt naveden kao zvanični konktakt načelnika na oficijelnoj stranici Opštine Šipovo), i da mu se obratimo sa upitom koji ćemo poslati putem pošte.

Ukoliko ikad dobijemo odgovore Milana Kovača objavićemo ih naknadno.

Nenad Bužanin, iz Eko zone Šipovo, za naš portal kaže da je sve ovo moglo da bude izbjegnuto da ima stvarne volje za rješavanjem problema. Bužanin je ispred Eko zone u novembru 2018. godine poslao inicijativu za proglašenjem Šipova turističkim mjestom, u skladu sa Zakonom o turizmu Republike Srpske, međutim odgovor iz Opštine Šipovo nikad nije stigao.

“Pored inicijative, popunio sam i formular sa predviđenom infrastrukturom. Samo je trebalo potpisati i staviti opštinski pečat, ili ako opštinska turistička organizacija zna bolje, mogla je da uradi i pošalje. Ali očigledno to nikoga više ne interesuje…”, rezigniran je Bužanin nakon borbe za spas prirodnih ljepota na teritoriji opštine Šipovo.

Nenad je u javnosti RS postao poznat nakon što je održao emotivan govor pred poslanicima Narodne skupštine RS prije odluke o Zoning planu Janske otoke, čime bi se faktički utro put izgradnji još jedne mHE na ovom specifičnom području. Rezultat je i tada bio poražavajući, jer niko od narodnih poslanika nije bio protiv te odluke, a Zoning plan je usvojen sa 55 glasova za, a 10 poslanika je bilo suzdržano, a o tome je Gerila već pisala.

Igrom slučaja, na izvoru rijeke Plive u jednom domaćinstvu zatekli smo Šefketa, 65-godišnjaka sa prebivalištem u Danskoj, ali koji je prije krize izazvane virusom korona i zatvaranjem granica došao u turistički obilazak rodnog Mrkonjića, ali i susjednog Šipova. Šefket je tu već mjesec dana, oduševljen je prirodom do te mjere da već pravi planove kako da turiste iz Danske dovede da upoznaju netaknute čari prirode oko rijeke Plive.

Šefketu, ipak, nismo htjeli da razbijamo iluziju i maštanje, da će on i Danci naredni put, možda, umjesto lipljena i pastrmke, kajmaka i pite, čiste vode i zelenih obala, zateći beton i turbine.

Nije sve trulo u državi Danskoj. Trulo je i ovdje.

Gerila.info

The post Betonizacija rijeka: U rijekama Janj i Pliva uskoro više turbina nego pastrmke! first appeared on Gerila.info.

GERILA.info je već pisala o izgradnji MHe na rijeci Plivi/Pljevi u pravcu prema selu Pljeva kada su se mještani pobunili protiv izgradnje mini hidroelektrane. Prema nepotvrđenim informacijama koje imamo, na rijekama Pliva i Janj, koji su prirodni rezervoari čiste vode i pravo bogatstvo Republike Srpske, planira se čak 11 mini hidroelektrana. Druga elektrana, o kojoj će danas najvjerovanije raspravljati narodni poslanici, bi trebala biti pravljena na možda i najljepšoj lokaciji rijeke Janj i cijele te regije – na Janjskim otokama.

Prema našim informacijama jedan poznati banjalučki tajkun blizak vlastima u Srpskoj je otkupio tu koncesiju za MHE i upravo zahvaljujući tome se uskoro priprema izgradnja hidrocentrale.

The post Alarmantno: Biser prirode “Janjske otoke” ugrožene zarad izgradnje Hidroelektrane! first appeared on Gerila.info.